كرديم « 1 » كه هر يك از اعمال حسنه يا سيّئه را در نفس تأثيرى است ؛ پس اگر آن عمل از سنخ عبادات و مناسك باشد ، تأثيرش آن است كه قواى طبيعيه را خاضع قواى عقليه كند و جنبهء ملكوت نفس را بر ملك قاهر نمايد و طبيعت را منقاد روحانيت نمايد تا برسد به آن مقام كه جذبات روحيه دست دهد و به مقصود اصلى رسد . و هر عملى كه اين تأثير را بيشتر كند و اين خدمت را بهتر انجام دهد ، آن عمل مصاب‌تر و مقصود اصلى بر آن بهتر مترتب است ؛ و هر چيزى كه دخيل در اين تأثير باشد ، مكفّل اصابهء عمل است . و غالباً افضليت اعمال را ميزان همين است . و توان حديث معروف « أفضل الاعمال أحمزها » « 2 » را نيز به همين نكته منطبق نمود . پس از معلوم شدن اين مقدمه ، بايد دانست كه تقوا نفوس را صاف و پاك كند از كدورات و آلايش ؛ و البته اگر صفحهء نفوس از حجب معاصى و كدورات آنها صافى باشد ، اعمال حسنه در آن مؤثرتر و اصابهء به غرض بهتر نمايد ، و سرّ بزرگ عبادات ، كه ارتياض طبيعت و قهر ملكوت بر مُلك و نفوذ ارادهء فاعلهء نفس است ، بهتر انجام گيرد . پس ، خشيت از حق را ، كه مؤثر تامّ در تقواى نفوس است ، يكى از عوامل بزرگ اصلاح نفوس و دخيل در اصابهء اعمال و حسن و كمال آنها بايد شمرد ؛ زيرا كه تقوا علاوه بر آن‌كه خود يكى از مصلحات نفس است ، مؤثر در تأثير اعمال قلبيه و قالبيهء انسان و موجب قبولى آنها نيز هست ؛ چنانچه خداى تعالى فرمايد : إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ « 3 » . « خداوند از پرهيزگاران قبول مىكند و بس » . و دوم عامل بزرگ در اصابه و كمال اعمال - كه فى الحقيقه به منزلهء قوهء فاعله است ، چنانچه خشيت و تقواى حاصل از آن به منزلهء شرايط تأثير [ است ] و در حقيقت تصفيهء قابل نمايند و رفع مانع كنند - نيت صادقه و ارادهء خالصه است كه كمال و نقص و صحت

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 22 و 140 . ( 2 ) - ر . ك : صفحه 143 . ( 3 ) - المائدة ( 5 ) : 27 .