و اين‌كه فرموده است : أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا و امتحان را كه راجع به نيكوترى « اعمال » قرار داده ، آن نيز برگشت به همين معنى كه ذكر شد كند ، بنابر اين حديث شريف ؛ زيرا كه « احسنيت » را تفسير به « اصوبيّت » فرموده ، و اصوبيّت را به « خشيت » و « نيت صادقه » ارجاع نموده ، و اينها صور باطنيهء نفس و مورد امتيازات واقعيهء ارواح‌اند ، يا آن‌كه مظاهر امتيازات غيبيهء ذاتيه هستند ؛ بلكه بنابر تأثر قلب و باطن از اعمال ظاهريه ، كه پيش از اين ذكر شد « 1 » ، اين امتيازات نيز به واسطهء اعمال واقع شود ؛ پس ، امتحان اعمالْ امتحان ذاتيات نيز هست . و اگر چنانچه آيهء شريفه را بر ظاهر خود حمل كنيم و قطع نظر از تفسير امام - عليه السلام - كنيم ، نيز « امتحان » به همان معنى مذكور خواهد بود ؛ زيرا كه نفس حصول در نشئهء دنيا و خلقت موت و حيات ، موجب امتيازات اعمال حسنه و سيّئه است : اما خلقت حيات ، معلوم است . و اما موت ، زيرا كه با علم به عدم ثبات حيات دنيايى و حصول انتقال از اين نشئهء فانيه ، البته اعمال انسان فرق مىنمايد و امتيازات حاصل مىگردد . فصل در بيان آن‌كه « خشيت » و « نيت صادقه » موجب صواب عمل است بدان‌كه در اين حديث شريف صواب و نيكويى عمل را مبتنى بر دو اصل شريف قرار داده است ، و ميزان در كمال و تماميت آن را اين دو اصل قرار داده : يكى خوف و خشيت از حق تعالى ؛ و ديگر نيت صادقه و ارادهء خالصه . و بر ذمّهء ماست كه ارتباط اين دو اصل را با كمال عمل و صواب و درستى آن بيان نماييم . پس ، گوييم كه خوف و ترس از حق تعالى موجب تقواى نفوس و پرهيزگارى آنها است ؛ و آن باعث شود كه قبولِ آثارِ اعمال را بيشتر نمايد . و تفصيل اين اجمال آن است كه ما پيش از اين در شرح بعضى از احاديث سالفه ذكر

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 22 و 140 .