كسب مىكند در آن از مهلكه‌ها . پس او صبح نكند مگر ترسناك ؛ و اصلاح نكند او را مگر ترس » . و در خطبهء رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - كه در حديث كافى از جناب صادق - عليه السلام - نقل مىنمايد ، به همين مضمون وارد است « 1 » . بالجمله ، خود در كمال نقص و تقصير ، و حق در كمال عظمت و جلالت و سعهء رحمت و عطاست . و عبد در بين اين دو نظر هميشه در حد اعتدال خوف و رجاست . و چون اسماء جلاليه و جماليه به يك سان در قلب سالك جلوه كند ، خوف و رجا رجحان بر هم پيدا نكنند . و بعضى گفته‌اند : در بعضى اوقات خوف براى انسان نافع‌تر است ، مثل حال صحت و سلامت ، تا انسان در كسب كمال و عمل صالح كوشد . و در بعضى حالات رجا بهتر است ، مثل حال پيدايش امارات موت ، تا انسان ملاقات كند حق را با حالتى كه محبوب‌تر است پيش او « 2 » . و اين سخن مطابق گفته‌هاى سابق و احاديث مذكوره درست نيايد ؛ زيرا كه رجاء محبوب نيز باعث بر عمل و كسب آخرت است ؛ و خوف از حق هميشه محبوب و منافات با رجاء واثق ندارد . و بعضى گفته‌اند : خوفْ از فضائل نفسانيه و كمالات عقليه نيست در دار آخرت ؛ و فقط آن در دار دنيا ، كه دار عمل است ، از امور نافعه است براى فعل عبادات و ترك معاصى و بعد از خروج از دنيا فايده‌اى ندارد ؛ به خلاف رجا كه منقطع نشود و در دار آخرت نيز باقى است ، زيرا كه بنده هر چه از رحمت خدا بيشتر نائل شود ، طمعش به فضل حقْ افزون گردد ؛ زيرا كه خزاين رحمت و جود حق تناهى ندارد . پس ، خوف منقطع شود و رجا باقى ماند « 3 » . محدّث محقق ، مجلسى - رحمه اللَّه - فرمايد كه حق اين است كه بنده مادامى كه در

--> ( 1 ) - الكافي ، ج 2 ، ص 70 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب الخوف و الرجاء » ، حديث 9 . ( 2 ) - ر . ك : مرآة العقول ، ج 8 ، ص 32 ؛ بحار الأنوار ، ج 67 ، ص 355 . ( 3 ) - ر . ك : مرآة العقول ، ج 8 ، ص 32 ؛ بحار الأنوار ، ج 67 ، ص 355 .