« تفكر » مناسبتى ندارد ، خصوصاً بعضى از مراتب آن ؛ چنانچه اهل اصطلاح مىدانند . قوله : « جاف عن الليل جنبك » . « جَفا » به معنى بَعُدَ است . و جافاهُ عَنْهُ ، فَتَجافا جَنْبُهُ عَنِ الفَراشِ . أَيْ نَبا . چنانچه در صحاح است « 1 » . و « مجافاة » به شب نسبت دادن ، مجاز در اسناد است ؛ يا آن‌كه شب را فراش قرار داده ادعائاً ؛ يا آن‌كه حقيقت در كلمه و اسناد است ؛ و فرق در ارادهء جدّى و استعمالى است ؛ چنانچه در مطلق مجازات احتمال داده‌اند ؛ و شيخ فقيه ، اصولى اديب متبحر ، آقا شيخ محمدرضاى اصفهانى ، در جليّة الحال در اطراف آن بسط مقال داده است « 2 » . و بالجمله ، آن كنايه آورده شده از برخاستن از فراش خواب در شب براى عبادت . و پس از اين ، بيان تقوا و مراتب آن مىشود ان‌شاءاللَّه . و ما در ضمن فصولى چند بيان مناسبات حديث شريف را مىنماييم . فصل در بيان فضيلت تفكر است بدان‌كه از براى تفكر فضيلت بسيار است . و تفكر مفتاح ابواب معارف و كليد خزائن كمالات و علوم است ، و مقدمهء لازمهء حتميهء سلوك انسانيت است . و در قرآن شريف و احاديث كريمه تعظيم بليغ و تمجيد كامل از آن گرديده ، و از تارك آن تعيير و تكذيب شده . و در كافى شريف سند به حضرت صادق - عليه السلام - رساند كه فرمود : « أفضل العبادة إدمان التفكر في الله و في قدرته » « 3 » . و پس از اين ذكرى از اين حديث پيش مىآيد . و در حديث ديگر يك ساعت تفكر را از عبادت يك شب بهتر دانسته « 4 » .

--> ( 1 ) - الصحاح ، ج 6 ، ص 2303 ، مادهء جفا . ( 2 ) - وقاية الأذهان ، جليّة الحال ( سمطا اللّآل في مسألتي الوضع والاستعمال ) ، ص 103 . ( 3 ) - « پيوسته انديشيدن دربارهء خداوند و توانايى او برترين پرستش است . » ( الكافي ، ج 2 ، ص 55 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب التفكر » ، حديث 3 ) ( 4 ) - عَنِ الحسن الصَّيْقَلِ قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام : تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ ؟ قالَ : « نَعَمْ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم : تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ » ؛ « حسن صيقل گويد به امام صادق عليه السلام عرض كردم : " آيا ساعتى انديشيدن از يك شب عبادت بهتر است ؟ " فرمودند : " آرى ، و پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود : يك ساعت فكر كردن از يك شب عبادت بهتر است » . ( المحاسن ، ص 26 ، حديث 5 ؛ بحار الأنوار ، ج 68 ، ص 325 ، حديث 16 ؛ ر . ك : الكافي ، ج 2 ، ص 54 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب التفكر » ، حديث 2 )