فرمودهء شيخ بزرگوار ما « 1 » روحى فداه از هويّت مطلقه كه متوجهٌ إليه فطرت است و در صدر سورهء مباركه به كلمهء مباركهء « هو » اشاره به آن شده است ، برهان بر شش صفتى است كه در دنبالهء آن مذكور است ؛ زيرا كه چون ذات مقدسش هويت مطلقه است و هويت مطلقه بايد كامل مطلق باشد ، و الّا هويت محدوده است ، پس مستجمع جميع كمالات است ، پس « اللَّه » است . و در عين استجماع جميع كمالات بسيط است ، و الّا هويت مطلقه نخواهد شد ، پس « احَد » است ، و لازمهء احديتْ واحديت است . و چون هويت مطلقهء مستجمعهء همهء كمالاتْ از جميع نقايص ، كه منشأ همه برگشت به ماهيت نمايد ، مبراست ، پس آن ذات مقدس « صَمَد » است و ميان تهى نيست . و چون هويت مطلقه است ، چيزى از او توليد و منفصل نشود و او نيز از چيزى منفصل نگردد ؛ بلكه او مبدأ همهء اشياست و مرجع تمام موجودات است ، بدون انفصال كه مستلزم نقصان است . و هويت مطلقه نيز كفوى ندارد ، زيرا كه در صرف كمالْ تكرار تصور نشود . پس ، سورهء مباركه از احكام فطرت ، و نسبت حق تعالى است . مقام سوم در بيان آن‌كه معاد از فطريات است در بيان آن كه وجود يوم معاد و روز رستخيز از فطريات است كه تخمير در خميرهء بشر گرديده . و آن نيز چون دو مقام سابق با طريق‌هاى بسيار و فطرت‌هاى عديده ثابت شود ؛ ولى ما در اين مقام به بعضى از آنها اشاره مىنماييم . بدان‌كه يكى از فطرت‌هاى الهيه ، كه مفطور شده‌اند جميع عايلهء بشر و سلسلهء انسان بر آن ، فطرت عشق به راحت است ، كه اگر در تمام دوره‌هاى تمدن و توحش و تدين و سرخودىِ اين نوع مراجعه شود ، و از تمام افراد عالم و جاهل ، وضيع و شريف ، صحرايى و شهرى ، سؤال شود كه اين تعلقات مختلفه و اهويهء متشتته براى چيست ، و

--> ( 1 ) - مراد مرحوم عارف كامل آيت‌اللَّه شاه‌آبادى است و اين كلام در صفحهء 725 در شرح حديث چهلم نيز نقل‌شده است ، چنان‌كه در آداب الصلاة ، ص 381 نيز نقل شده است .