عالَم كشف اسرار است ، و هر چه را در اين عالَم از نظر مردم پوشانيد در آن‌جا نتواند مستور كرد . و در آن‌جا مشوَّه‌الخلقة با دو زبان از آتش محشور گردد و با منافقان و شياطين معذب شود . پس ، انسان عاقل كه اين مفاسد را ديد و از براى اين خُلق جز زشتى و پليدى نتيجه‌اى نديد ، بر خود حتم و لازم كند كه اين صفت را از خود دور كند ، و وارد شود در مرحلهء عمل كه طريقهء ديگر علاج نفس است . و آن‌چنان است كه انسان مدتى با كمال دقت مواظبت كند از حركات و سكنات خود و كاملًا مداقه در اعمال خويش كند ، و بر خلاف خواهش و آرزوى نفس اقدام كند و مجاهده نمايد ؛ و اعمال و اقوال خود را در ظاهر و باطن خوب كند و تظاهرات و تدليسات را عملًا كنار گذارد ؛ و از خداى متعال در خلال اين احوال توفيق طلب كند كه او را بر نفس امّاره و هواهاى آن مسلط كند و در اين اقدام و علاج با او همراهى فرمايد . خداوند تبارك و تعالى فضل و رحمتش بر بندگان بىپايان است ، و هر كس به سوى او و اصلاح خود قدمى بردارد ، با او مساعدت فرمايد و از او دستگيرى نمايد . و اگر چندى بدين حال باشد ، اميد است كه نفسْ صفا پيدا كند و كدورت نفاق و دورويى از او زائل گردد و آيينهء قلب و باطنش از اين رذيله پاك و پاكيزه گردد و مورد الطاف حق و رحمت ولىّالنعمة حقيقى گردد ؛ زيرا كه مبرهن « 1 » است و به تجربه نيز پيوسته است كه نفس تا در اين عالَم است از اعمال و افعال صادره از خود منفعل مىگردد ، چه اعمال صالحه و چه فاسده ؛ در هر يك از اعمالْ در نفس اثرى حاصل شود : اگر عمل نيكو و صالح است ، اثر نورانى كمالى ؛ و اگر به خلاف آن است ، اثر ظلمانى ناقص در آن حاصل شود تا يكسره قلب يا نورانى شود يا ظلمانى و منسلك در سلك سعدا شود يا اشقيا . پس ، تا در اين دار عمل و منزل زراعت هستيم ، با اختيار خود مىتوانيم قلب را به سعادت يا شقاوت كشانيم و رهين اعمال و افعال خود هستيم . فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ « 2 » .

--> ( 1 ) - ر . ك : الحكمة المتعالية ، ج 9 ، ص 290 - 296 . ( 2 ) - « پس هر آن‌كه به سنگينى دانه‌اى خُرد كار نيكى انجام دهد آن را خواهد ديد . و هر آن‌كه به سنگينى دانه‌اى خُرد كار بدى انجام دهد آن را خواهد ديد » . ( الزلزلة ( 99 ) : 7 - 8 )