شريف اشاره باشد به صفت زشت نفاق ؛ و چون اين دو صفت از اظهر صفات و اخص خواص منافقان است ، به ذكر آنها بالخصوص پرداخته . و نفاق يكى از رذائل نفسانيه و ملكات خبيثه است كه اينها آثار آن است ؛ و از براى آن درجات و مراتبى است . و ما ان‌شاءاللَّه در ضمن چند فصل به ذكر مراتب و مفاسد آن و علاج آن به قدر مقدور مىپردازيم . فصل در بيان مراتب نفاق است بدان‌كه از براى نفاق و دورويى ، مثل ساير اوصاف و ملكات خبيثه يا شريفه ، درجات و مراتبى است در جانب شدت و ضعف . هر يك از اوصاف رذيله را كه انسان در صدد علاج آن برنيايد و پيروى از آن نمايد ، رو به اشتداد گذارد . و مراتب شدت رذائل چون شدت فضائل غير متناهى است . انسان اگر نفس امّاره را به حال خود واگذار كند ، به واسطهء تمايل ذاتى آن به فساد و ناملايمات عاجلهء نفسانيه و مساعدت شيطان و وسواس خنّاس ميل به فساد كند ؛ و رذائل آن در هر روز رو به اشتداد و زيادت گذارد تا آن‌جا رسد كه آن رذيله‌اى كه از آن پيروى كرده صورت جوهريهء نفس و فصل اخير آن گردد و تمام مملكت ظاهر و باطن در حكم آن درآيد . پس ، اگر آن رذيله رذيلهء شيطانيه باشد ، همچون نفاق و دورويى كه از خواص آن ملعون است - چنانچه قرآن شريف از آن خبر داده بقوله : وَ قاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ « 1 » ؛ « قسم خورد از براى حضرت آدم و حوّا - سلام اللَّه عليهما - كه من از پند دهندگان شما هستم » . با آن‌كه به خلاف آن بود - مملكتْ تسليم شيطان شود ، و صورت اخيرهء نفس و باطن ذات و جوهر آن صورتِ شيطان گردد ؛ و صورت ظاهر آن نيز در آن دنيا ممكن است صورت شيطان باشد ، گرچه در اين‌جا به صورت و شكل انسانى است .

--> ( 1 ) - الأعراف ( 7 ) : 21 .