پس ، اگر انسان از اين صفت جلوگيرى نكند و نفس را سرخود كند ، به اندك زمان چنان مهار گسيخته شود كه تمام همت و همش را مصروف اين رذيله كند ؛ و با هركس ملاقات كند با دورويى و دوزبانى ملاقات كند ؛ و خلط و آميزش با كسى نكند جز آن‌كه آلوده باشد به كدورت دورنگى و نفاق ؛ و جز منافع شخصى و خودخواهى و خودپرستى چيزى در نظرش نباشد ؛ و صداقت و صميميت و همت و مردانگى را به كلى زير پا نهد و در تمام كارها و حركات و سكنات دورنگى را به كار برد ، و از هيچ گونه فساد و قباحت و وقاحت پرهيز نكند . چنين شخصى از زمرهء بشريت و انسانيت دور و با شياطين محشور است . اينها كه گفته شد به حسب مراتب شدت و ضعف در خود جوهر نفاق بود ؛ و نيز به حسب متعلقْ فساد آن فرق دارد . زيرا كه گاهى نفاق كند در دين خدا ؛ و گاهى در ملكات حسنه و فضائل اخلاق ؛ و گاهى در اعمال صالحه و مناسك الهيه ؛ و گاهى در امور عاديه و متعارفات عرفيه . و همين‌طور گاهى نفاق كند با رسول خدا - صلّى اللَّه عليه و آله - و ائمهء هدى - عليهم السلام - و گاهى با اوليا و علما و مؤمنين ؛ و گاهى با مسلمانان و ساير بندگان خدا از ملل ديگر . البته اينها كه ذكر شد در زشتى و وقاحت و قباحت فرق دارند ، گرچه تمام آنها در اصل خباثت و زشتى شركت دارند و شاخ و برگ يك شجرهء خبيثه هستند . فصل صورت ملكوتى نفاق ] نفاق و دورويى علاوه بر آن‌كه خود صفتى است بسيار قبيح و زشت كه انسان شرافت‌مند هيچ‌گاه متصف به آن نيست و داراى اين صفت از جامعهء انسانيت خارج ، بلكه با هيچ حيوانى نيز شبيه نيست ، و مايهء رسوايى و سرشكستگى در اين عالَم پيش اقران و امثال است ، ذلت و عذاب اليم در آخرت است ، و به‌طورى كه در حديث شريف ذكر فرموده : صورتش در آن عالَم آن است كه انسان با دو زبان از آتش محشور گردد ،