است در عالم بعد از موت ، چه برزخ باشد يا قيامت . انسان اگر خلق باطن و ملكه و سريره‌اش انسانى باشد ، صورت ملكوتى او نيز صورت انسانى است . ولى اگر ملكاتش غير ملكات انسانى باشد ، صورتش انسانى نيست و تابع آن سريره و ملكه است . مثلا اگر ملكهء شهوت و بهيميت بر باطن او غلبه كند و حكم مملكت باطن حكم بهيمه شود ، انسان صورت ملكوتيش صورت يكى از بهائم است مناسب با آن خلق . و اگر ملكهء غضب و سبعيّت بر باطن و سريره‌اش غلبه كند و حكم مملكت باطن و سريرهء حكم سبع شود ، صورت غيبيهء ملكوتيه صورت يكى از سباع است . و اگر و هم و شيطنت ملكه شد و باطن و سريره‌اش داراى ملكات شيطانيه شد ، از قبيل خدعه ، تقلب ، نيمه ، غيبت ، صورت غيب و ملكوتش صورت يكى از شياطين است به مناسبت آن . و گاهى ممكن است به طريق تركيب دو ملكه يا چند ملكه منشأ صورت ملكوتى شود . آن وقت به شكل هيچيك از حيوانات نمىشود ، بلكه صورت غريبى پيدا مىكند كه هيچ آن صورت مدهش و موحش بد تركيب در اين عالم سابقه ندارد . از پيغمبر خدا ، صلّى اللّه عليه و آله ، نقل شده كه بعضى مردم در قيامت محشور مىشوند به صورتهايى كه نيكوست پيش آنها ميمون [ ها ] و انترها [ 1 ] . بلكه ممكن است از براى يك نفر در آن عالم چند صورت باشد ، زيرا كه آن عالم مثل اين عالم نيست كه يك چيز بيش از يك صورت قبول نكند . و اين مطلب مطابق با برهان نيز هست و در محل خود مقرر است . و بدان كه ميزان در اين صور مختلفه ، كه يكى از آنها انسان است ، و باقى چيزهاى ديگر ، وقت خروج نفس است از اين بدن و پيدا شدن مملكت برزخ و غلبهء سلطان آخرت كه اوّلش در برزخ است . در وقت خروج از بدن با هر ملكه‌اى از دنيا رفت با آن ملكه صورت آخرتى مىگيرد ، و چشم ملكوتى برزخى او را مىبيند ، و خود او هم وقت گشودن چشم برزخى خود را به هر صورتى هست مىبيند ، اگر چشم داشته باشد . لازم نيست كسى كه در اين دنيا به صورتى هست آن جا هم به همان صورت باشد . خداى تعالى مىفرمايد [ به ] نقل از بعضى كه در وقت حشر مىگويند : « خدايا چرا مرا كور محشور كردى با آنكه در دنيا چشم داشتم ؟ » جواب مىفرمايد : « چون تو آيات ما را فراموش كردى امروز فراموش شدى [ 2 ] . اى بيچاره ، تو چشم ملكى ظاهر بين داشتى ، ولى باطن و ملكوتت كور بود . كورى خودت را حالا ادراك كردى ، و الا از اوّل كور بودى ، چشم بصيرت باطنى كه آيات خدا را به آن مىبينند نداشتى . اى بيچاره ، تو قامت مستقيم و صورت خوش تركيب

--> [ 1 ] يحشر بعض النّاس على صور تحسن عندها القردة و الخنازير . علم اليقين ، ج 2 ، ص 901 . [ 2 ] اشاره است به آيهء قال ربِّ لِمَ حَشَرْتَنى أَعْمى وَ قَدْ كُنْتُ بَصيرا . قال كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيَها وَ كَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى . ( طه 125 - 126 ) .