است ، و هيچ گاه در مقام [ اين ] برنيامده كه خود را تهذيب كند ، حركت و نيروى روحانى و معنوى در خويشتن ايجاد نمايد ، و پرده‌هاى سياهى را كه روى قلب او سايه افكنده كنار زند ، در اسفل سافلين كه آخرين حجب ظلمانيست قرار دارد : ثُمَّ رَدَدْناهُ اسْفَلَ سافلين « 41 » . در صورتى كه خداوند عالم بشر را در عالىترين مرتبه و مقام آفريده است : لَقَدْ خَلَقْنَا الانسانَ في احْسَنِ تَقويمٍ . « 42 » كسى كه از هواى نفس پيروى مىكند و از روزى كه خود را شناخته به غير عالم ظلمانى طبيعت توجهى ندارد و هيچ‌گاه فكر نمىكند كه ممكن است غير از اين دنياى آلودهء تاريك جا و منزل ديگرى هم وجود داشته باشد ، در حجاب ظلمانى فرو رفته ، مصداق اخْلَدَ الى الارْضِ و اتَّبَعَ هواه « 43 » گرديده است . او با آن قلب آلوده به گناهى كه در پردهء ظلمانى پوشيده شده و روح گرفته‌اى كه بر اثر كثرت گناه و معصيت از حق تعالى دور گشته ، آن هوا پرستيها و دنيا طلبيهايى كه عقل و چشم حقيقت بين او را كور كرده است ، نمىتواند از حجابهاى ظلمانى برهد ، چه رسد اينكه حجب نورانى را پاره كرده انقطاع إلى اللّه حاصل نمايد . او خيلى معتقد باشد كه مقام اولياى خدا را منكر نشود ؛ عوالم برزخ ، صراط ، معاد ، قيامت ، حساب ، كتاب ، بهشت و جهنم را افسانه نخواند . انسان بر اثر معاصى و دلبستگى به دنيا بتدريج اين حقايق را منكر مىگردد ؛ مقامات اوليا را انكار مىكند ، با اينكه مقامات اوليا بيش از اين چند جمله‌اى كه در دعا و مناجات وارد شده نمىباشد .

--> ( 41 ) - « سپس او را به پايينترين مراتب برمىگردانيم » ( تين - 5 ) ( 42 ) - « هر آينه انسان را در بهترين آفرينش آفريديم . » ( تين - 4 ) ( 43 ) - « به سوى زمين گراييد ( پستى طلبيد ) و هواى نفس خويش را پيروى كرد . » ( اعراف - 176 )