قهراً در جهت تقويت چنان حكومتهاى ظالمى مصرف مىگردد . هرگاه راه تشرّف آن مسلمانان منحصر به اين كار باشد ، بفرمائيد : الف ) آيا حج بر چنين اشخاصى واجب مىشود ؟ ب ) به هر حال اگر مسلمانان مذكور با شرحى كه گذشت حج بجاى آورند ، حجّ واجب محسوب مىشود ؟ جواب : آنچه ذكر شد موجب سقوط حج نمىشود ، و حجّ آنها مجزى است . سؤال 109 - آيا بر اشخاصى كه در وقت اسم نويسى براى حج ، استطاعت مالى دارند ، واجب است اسم نويسى كنند ؟ و بر فرض وجوب ، اگر بر اثر سهل انگارى ثبت نام ننموده ، و پس از مدّتى فوت كنند ، يا از استطاعت مالى خارج گردند ، آيا فقط مرتكب گناه شده‌اند ، يا حج نيز بر ذمّه آنهاست ؟ جواب : آرى لازم است شركت كنند ، و اگر شركت نكنند حج بر آنها مستقر است و به هر شكلى كه شده بايد به حج بروند ، مشروط بر اين كه مطمئن باشند قرعه به نامشان اصابت مىكرده است . سؤال 110 - پدرى با چهار پسر خود به طور مشترك زندگى مىكند ، و درآمدشان نيز يكجاست . وى براى تمام پسرها همسر اختيار كرده ، و مخارج سالانه خود و فرزندانش را نيز دارد ، و بحمداللَّه بدهكارى نيز ندارد ، ولى فقط هزينهء حج دو نفر را دارند . آيا حج بر آنها واجب مىشود ؟ بر فرض وجوب ، آيا تنها بر پدر واجب است ، يا بر پسران هم واجب شده ؟ كدام يك از پسران اولويّت دارند ؟ جواب : در فرض سؤال هيچ كدام مستطيع نيستند ؛ زيرا اگر آن را در ميان خود تقسيم كنند سهم هيچ كدام به اندازهء حج نمىشود ، مگر اين كه همه سهم خود را به دو نفر ببخشند ، در اين صورت به هر كس كه ببخشند او مستطيع مىشود .