روحانى و صحنه‌هاى مملوّ از روحانيّت و صفا و اخلاص بيفتند ، روح تازه‌اى در آنها دميده مىشود ( اين ، اثر تربيتى و اخلاقى حج است ) . 2 - « آثار سياسى » كه در كنار آثار تربيتى حج قرار دارد بسيار مهم است ؛ چرا كه حج - اگر همان گونه كه اسلام دستور داده و ابراهيم بت شكن ، جهانيان را به آن فراخوانده انجام شود - سبب عزّت مسلمين ، و تحكيم پايه‌هاى دين ، و وحدت كلمه ، و مايهء قدرت و شوكت در برابر دشمنان ، و برائت از مشركين جهان خواهد شد ، و اين كنگرهء عظيم الهى ، كه هر سال در كنار خانهء خدا تشكيل مىشود ، بهترين فرصت را به مسلمانان براى بازسازى نيروهاى خويش ، و تقويت پايه‌هاى اخوّت و برادرى ، و خنثى كردن توطئه‌ها و نقشه‌هاى دشمنان اسلام در طول يك سال مىدهد . ولى متأسّفانه همان گونه كه گروهى از مسلمين به عمق فلسفهء اخلاقى حج نمىرسند ، از فلسفهء سياسى آن نيز بى خبرند . تنها به ظواهر قناعت مىكنند ، و از روح اين عبادت بزرگ غافلند ، و به گفتهء يكى از سياستمداران بيگانه : « واى به حال مسلمانان اگر معنى حج را نفهمند ، و واى به حال دشمنان اسلام اگر مسلمين معنى حج را بفهمند ! » . 3 - « آثار علمى و فرهنگى » يكى ديگر از آثار مهمّ حج ، كه در روايات معصومين عليهم السلام به آن اشاره شده ، آثار فرهنگى آن است ، چرا كه آثار رسول اللّه صلى الله عليه و آله و ائمّهء معصومين عليهم السلام در جاى جاى مكّه و مدينه و مواقفِ حج به چشم مىخورد ، و حضور دانشمندان بزرگ اسلامى از تمام كشورها ، اعمّ از علماى بزرگ دينى ، و اساتيد فنون ديگر ، و گويندگان و نويسندگان ، كه همه سال در حج شركت دارند ، فرصت خوبى به همهء مسلمين جهان براى مبادلهء اطّلاعات و دانستنيها در تمام زمينه‌هاى دينى و علمى مىدهد ، و از همه گذشته ، آگاهى خوبى از وضع همهء مسلمين جهان در آن محيط پيدا