پيشرفت باشد از فرشته بالاتر است ، و اگر شهوتش بر عقلش غلبه پيدا كند از حيوان هم پست‌تر است » . « 1 » استفاده‌اى كه از اين حديث مىكنيم اين است كه زندگى فقط به درد گروه اوّل مىخورد چون به هدف تكامل كه همان اصلاح نفس و قرب به خدا باشد نزديك مىشوند . حال بايد خود را محاسبه كنيم ببينيم كه از كدام گروه هستيم اگر ديديم بر سرمايه اخلاق ما اضافه مىشود از گروه اوّل هستيم اگر زياد و كم نشد از گروه دوم هستيم و اگر از سرمايه اخلاقى ما كم شد از گروه سوم هستيم . علماى علم اخلاق گام چهارمى را كه براى تهذيب نفس ذكر مىكنند ، محاسبه است ، و منظور از محاسبه اين است كه هر كس در پايان هر سال يا ماه يا هفته يا روز به محاسبه كارهاى خويش بپردازد ، و عملكرد خود را در زمينهء خوبىها و بدىها دقيقاً مورد محاسبه قرار دهد ؛ مانند يك تاجر كه در پايان هر روز يا هفته يا ماه به حسابرسى تجارتخانه خود مىپردازد . محاسبه چه در امور دين و چه دنيا يكى از دو فايده را دارد : اگر صورت حساب او سود كلانى را نشان داد ، دليل بر صحت عمل است و اگر زيان زيادى را نشان داد دليل بر نادرست بودن عمل است كه بايد آن را اصلاح كند . بايد توجّه داشت كه همه چيز در دنيا و آخرت داراى حساب است ، چگونه انسان مىتواند از حساب خويش در اين جهان غافل باشد در حالى كه او بايد فرداى قيامت به حساب خود برسد و اگر بخواهيم بار ما در قيامت سبك باشد بايد در اين جهان به حساب خود رسيدگى كنيم . روايات در اين زمينه فراوان است به عنوان نمونه چند حديث را ذكر مىكنيم : 1 . رسول خدا صلى الله عليه و آله مىفرمايند : « حاسِبُوا انْفُسَكُم قبلَ ان تُحاسَبُوا وزِنُواها قبلَ انْ تُوزَنُوا وتَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الْاكْبَر ؛ خويشتن را محاسبه كنيد قبل از آنكه به

--> ( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 11 ، ص 164