210 م ) تا حدود سال 500 م تفسير ميشنا را ، كه « گمارا » « 1 » به معناى تكميل نام گرفت ، به وجود آوردند . براى ميشنا دو گمارا نوشته شد ؛ يكى گماراى فلسطينى يا اورشليمى ، و ديگرى گماراى بابلى كه مفصل‌تر از اولى است . از تلفيق ميشنا و گمارا مجموعه‌اى عظيم پديد آمد كه « تلمود » ، به معناى تعليم ، نام گرفت . به دليل اختلاف گمارا ، دو تلمود به وجود آمد ، يكى تلمود بابلى و ديگرى تلمود فلسطينى يا اورشليمى . تلمود فلسطينى 39 رسالهء ميشنا را شرح كرده است و تلمود بابلى 37 رساله را ؛ با اين همه ، حجم تلمود بابلى هفت تا هشت برابر فلسطينى است . رساله‌هايى از ميشنا كه اين دو تلمود به شرح آن پرداخته‌اند متفاوت است : برخى از رساله‌ها را هر دو تلمود شرح و تفسير كرده‌اند ؛ برخى را يكى ، و برخى ديگر هيچ گمارايى ندارند . در تلمود بابلى ، يك سوم متن به ميدراش اختصاص يافته است ، اما در تلمود اورشليمى يك ششم ميدراش است . در فلسطين مجموعه‌هاى ميدراشْ جداگانه شكل گرفتند ، ولى در بابل آنها را در خود تلمود جاى مىدادند ؛ از اين رو ، تلمود بابلى گسترده‌تر از تلمود اورشليمى است . تدوين تلمود اورشليمى در حدود سال 400 و تلمود بابلى در حدود 500 ميلادى به انجام رسيد . « 2 » ج ) بارَيتا « 3 » در دورهء تنّائيم « 4 » به جز ميشنا آثار ديگرى نيز در زمينهء هلاخا تدوين شد كه گاه به آنها بارَيتا نيز گفته مىشود . ( باريتا در اصطلاح خاص به مطالبى گفته مىشود كه در ميشنا نيامده‌اند اما آمورائيم ( شارحان ) آنها را در تلمود مطرح كرده‌اند . ) در ميان باريتاها ، دو مجموعه اهميّت بيشترى دارند : توسفتا « 5 » و ميدراش‌هاى هلاخايى . اين مجموعه‌ها چون خارج از ميشنا هستند و گاهى ديدگاهى مخالف ميشنا دارند اعتبار منابع رسمى را ندارند : اوّل . ميدراش‌هاى هلاخايى ميدرشه هلاخا « 6 » يا ميدراش‌هاى هلاخايى نام گروهى از شرح و توضيحات تنّاها ( معلّمان ) بر چهار سفر از اسفار پنج‌گانه است . اين ميدراش‌ها عمدتاً در پى استنتاج هلاخا ( شريعت ) از تورات‌اند ، اگر چه گاهى حاوىِ اگادا « 7 » نيز هستند . از آنجا كه در سفر پيدايش هلاخا و قانون وجود ندارد ميدراش‌هاى هلاخايى فقط به چهار سفر خروج ، لاويان ، اعداد و تثنيه پرداخته‌اند . معروف‌ترين اين ميدراش‌ها

--> ( 1 ) . gemara ( 2 ) . Judith Z . Abrams , A Beginner's Giude to the Steinsaltz Talmud , p . 2 - 3 . ( 3 ) . baraita ( 4 ) . يكى از ادوار شريعت يهودى كه دورهء شريعت شفاهى يا ميشنا نيز ناميده مىشود . ( 5 ) . Tosefta ( 6 ) . midreshei halakhah ( 7 ) . « اگادا » آن بخش از آموزه‌هاى دينى يهود است كه مشتمل بر تاريخ ، مثل‌هاى اخلاقى ، نكات پندآميز و مباحث و نظريات فلسفى و الهياتى مىباشد . در برابر « هلاخا » كه به معناى شريعت است .