مىبايست همواره اجرا و عدم اجراى آنها با محاسبهء سود و زيان صورت گيرد . اين بخش در حيطهء كار عقلا است كه پيوسته با مشورت ، مقرّرات مربوط به آنها را تصويب كنند . در اين ميان چون دولتهاى مردمى مىتوانند نيروهاى مختلف را جمع و وادار به بررسى كنند ، عاقل‌ترين عقلا محسوب مىشوند و تصويب مقرّرات حاكم بر جامعه بر عهدهء آنهاست ، زيرا امور شهروندان را بر مبناى مصالح و منافع ملّى و مردمى رتق و فتق مىكنند . به اين ترتيب دولت منشأ اعتباريات حقوقى مىشود . طرح كنندگان اين ديدگاه هنگام سخن در مورد عرفى شدن احكام ، بر اين عقيده‌اند كه مكانيسم‌هاى درون دينى مىتواند روند عرفى شدن را تسريع كند ؛ از جملهء آن مكانيسم‌ها تقسيم احكام به تأسيسى و امضايى است ؛ به اين معنا كه اسلام بر بسيارى از احكام عرفى دوران جاهليّت صحّه گذاشته و آنها را امضا كرده است و تنها در « فقه العبادة » به تأسيس احكام جديد دست يازيده است و اگر پيامبر اسلام در زمان ما ظهور مىكرد بر بسيارى از احكام عرفى موجود صحّه مىگذاشت ، زيرا قوانين عرفى عصر ما ، به يقين از « فقه الجاهلية » پيشرفته‌تر و انسانىتر است . بعضى از اين گروه عقيده دارند كه اين مشكل در مورد مذهب اهل سنّت وجود ندارد ، زيرا آنها از قياس و استحسان و مصالح مرسله و . . . استفاده مىكنند و حكم را استنباط مىنمايند . « 1 » نقد و بررسى : ارائه اين گونه راه حلها از يك سو به جهت عدم آگاهى كافى از مبانى فقهى و از سوى ديگر متأثر شدن از افكار غربيها و علاقه‌مندان به تمدّن غرب است ؛ حال آنكه راه حل مشكل مسائل مستحدثه و مانند آن در اسلام پيش‌بينى شده است . در توضيح اين معنا چند نكته گفته مىشود : 1 . احكام و مقرّرات موضوعات جديد ، بدون نياز به قياس و استحسان و مانند آن ، از عمومات و اطلاقات ادلّه ، قابل استنباط است . پيامبر خدا در خطبهء حجة الوداع فرمودند : « ليس من عملٍ يقرّب إلى الجنّة إلّا قد امرتكم به و لا عمل يقرّب إلى النّار إلّا قد نهيتكم عنه ؛ هيچ عملى نيست كه شما را به بهشت و سعادت نزديك كند مگر اينكه من به آن امر كردم و هيچ عملى نيست كه شما را به آتش دوزخ نزديك كند مگر اينكه شما را از آن نهى كردم » . « 2 » به يقين منظور اين نيست كه اوامر و نواهى آن حضرت به صورت جزئى در همهء مسائل مورد نياز انسان آمده باشد ، بلكه بسيارى از آنها در عمومات و اطلاقات كتاب و سنّت وجود دارد ، همان گونه كه امام صادق عليه السلام مىفرمايد : « إنّما علينا أن نلقى إليكم الأصول و عليكم أن تفرّعوا ؛ بر ماست كه اصول احكام را بر شما القا كنيم و بر شماست كه فروع را از

--> ( 1 ) . آنچه در بالا آمد برگرفته از اظهار نظرهاى جمعى از روشنفكران جديد است و در كتاب « شاهد بازارى » ، ص 80 به آن اشاره شده است . ( 2 ) . مستدرك حاكم ، ج 2 ، ص 4 ؛ كنز العمّال ، ج 4 ، ص 24 .