كرد و فرمود : « من كنت مولاه فهذا عليّ مولاه » . « 1 » يزيد كناسى از امام باقر عليه السلام سؤال مىكند : . . . آيا حضرت على عليه السلام ، از جانب خدا و رسولش حجّت بر مردم در زمان حيات رسول مكرم بود ؟ آن حضرت پاسخ داد : « . . . نعم يوْم أقامه للناس ، نَصَبَه علماً و دعاهم إلى ولايته و أمرهم بطاعته ؛ آرى از روزى كه او را به عنوان رهبر برگزيد و مردم را به پذيرش رهبرى آن حضرت دعوت كرد و آنان را به اطاعتش مأمور فرمود » . « 2 » ولى اهل سنّت كه اعتقادى به نصّ در امر خلافت ندارند معتقدند كه امّت خليفه و جانشين پيامبر را خود انتخاب كردند و در هر صورت حكومت اسلامى بعد از پيامبر ادامه يافت . 5 . سيرهء خلفاى نخستين سيرهء خلفاى نخستين در باب حكومت نيز ، نشان از آميختگى دين با سياست و به رسميّت شناخته شدن وجود حكومت در اسلام دارد . از آنجا كه مردم از آنان مىخواستند كه بر اساس كتاب خدا و سنّت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله حكومت كنند ، از اين رو تلاش مىكردند شاكلهء حكومتى خود را بر اساس دستورات دينى و برگرفته از قرآن و شيوهء حكومتى رسول خدا قرار دهند . و اگر بر خلاف دستورات اسلام در حكومت ، مشى مىشد ، مورد اعتراض مسلمانان قرار مىگرفت ؛ هر چند گاه اجتهادها بر نص پيشى مىگرفت . « 3 » ولى به هر حال اساس حاكميّت رنگ و بوى دينى داشت . وهبه زحيلى در كتاب الفقه الاسلامى و ادلّته يادآور مىشود : « تشكيلات حكومت رسول خدا صلى الله عليه و آله توسط خلفاى او تداوم يافت و البتّه با توجّه به پيشرفت جامعه ، بر عناصر ادارى آن و ساير ابعاد آن افزوده شد و اين تشكيلات سياسى در دوران خلافت بنى اميّه ، بنى عبّاس ، عثمانى و . . . تداوم يافت » . « 4 » 6 . سيرهء اهل بيت عليهم السلام سيرهء ائمّهء اهل بيت عليهم السلام نشان مىدهد كه آنان ، دين را جداى از سياست نمىدانستند و به تعبيرى كه در بعضى از زيارت‌نامه‌ها وارد شده : « ساسة العباد ؛ سياستمداران بندگان خدا » و به بيان امام حسن مجتبى عليه السلام تشكيل حكومت اسلامى يك مسئوليت الهى است كه بر دوش آنها افكنده شده است ، ( إنّ اللَّه تعالى ندبنا لسياسة الامّة ) . « 5 » قيام امام حسين عليه السلام در برابر يزيد و تصريح به اين معنا كه هدف قيامش اصلاح امر امّت و امر به معروف و نهى از منكر « 6 » و عدم سكوت در برابر سلطان جائر « 7 » است و بيعت گرفتن مسلم بن عقيل در

--> ( 1 ) . براى توضيح بيشتر به كتاب الغدير ؛ عبقات الانوار ؛ پيام قرآن ، ج 9 مراجعه شود . ( 2 ) . ر . ك : كافى ، ج 1 ، ص 383 . ( 3 ) . ر . ك : النص و الاجتهاد . ( 4 ) . ر . ك : الفقه الاسلامى و ادلّته ، ج 8 ، ص 6313 . ( 5 ) . سفينة البحار ، مادهء « حسن » . ( 6 ) . ر . ك : بحار الأنوار ، ج 44 ، ص 329 ؛ فتوح ابن اعثم ، ج 5 ، ص 33 . ( 7 ) . همان مدرك ، ص 381 .