يك بيابان خشكِ بىآب و علف ، ارزش مالى فراوانى دارد و اين تأثير مكان در ارزش و ماليّت اين مال است . و امّا تأثير زمان در ماليّت مانند يخ در زمستان كه ارزشى ندارد ، ولى روشن است كه در تابستان سوزان ، ارزش فراوانى پيدا مىكند . اينجاست كه زمان تأثيرگذار است . اين نكته نيز قابل توجّه است كه احكام شرع از شارع مقدّس گرفته مىشود و موضوعات عرفيّه از اهل عرف . البتّه مرجع موضوعاتى كه از سوى شارع اختراع شده و به اصطلاح حقيقت شرعيّه دارد ( مثل نماز و روزه و ساير عبادات ) فقط شارع مقدّس است ، نه اهل عرف . همچنين روشن است كه گاه موضوعات عرفى از جهات مختلف دگرگون مىگردد و در نتيجه حكم نيز دائر مدار آن و تابع موضوع جديد است . بدين جهت گفته مىشود كه مثلًا بخار و دود چيز نجس ، نجس نمىباشد ، يا اگر شراب كه چيز ناپاكى است اگر تبديل به سركه شود پاك مىشود ، حتّى اگر در بقاى نجاست در اين گونه موارد شك كنيم استصحاب جارى نمىشود . زيرا در بقاى موضوع شك داريم و با شك در بقاى موضوع امكان استصحاب نيست ؛ حتّى اگر استصحاب را در شبهات حكميّه بپذيريم . * * * اقسام تغيير موضوعات دگرگونى موضوعات به سه شكل ممكن است ، رخ دهد : 1 . گاه ممكن است دگرگونى اساسى و ريشه‌اى صورت پذيرد ، و ماهيّت آن دگرگون شود ، و تبديل به چيز جديدى گردد ؛ همانند استحالهء تبديل آب نجس به بخار . چرا كه عنوان آب در نظر عرف مباين و مغاير با عنوان بخار است . تغيير حكم در اين گونه موضوعات روشن و واضح است . 2 . گاه بعضى از ويژگىهاى ظاهريش عوض مىشود و آن را موضوع تازه‌اى جلوه مىدهد ، هر چند با ماهيّت قبلى مباين نيست ؛ مانند تبديل شراب به سركه . در اينجا هر چند ماهيّت عرفى شراب تغيير نكرده ، ولى بدون شك سركه موضوع ديگرى غير از شراب است . در اينجا هم حكم عوض مىشود ؛ زيرا در ديدگاه عرف ، موضوع سابق عوض شده است . 3 . در قسم سوم هيچ تغييرى در ماهيّت يا اوصاف ظاهرى موضوع رخ نمىدهد . بلكه ويژگىهاى معنوى و اعتبارى كه قوام آن است دگرگون مىگردد . مثل اين كه آب در كنار رودخانه‌اى مملوّ از آب زلال و شيرين ماليّت خود را از دست مىدهد . آب همان است ولى با تغيير محل ، ماليّت آن از دست رفته است و خون در عصر و زمان ما به خاطر منافع محلّلهء فراوانش ماليّت پيدا كرده و قابل خريدوفروش مىگردد ، همچنين اعضاى بدن انسان جهت پيوند و مانند آن كه در گذشته فايده و ماليّتى نداشت و امروز گران‌بهاست . تبدّل موضوع در اين صورت نيز روشن و آشكار است ، زيرا صفات مقوّمه و ويژگىهاى معنوى مؤثر در حكم تغيير كرده است ، و اينجا جاى استصحاب نيست .