اينكه لازمهء طاعت و انقياد ، جزا و پاداش است . « 1 » به نظر مىرسد كه در آياتى نظير « وَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ » « 2 » و « مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ » * « 3 » و « حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ » « 4 » معناى اوّل « دين » مراد است . چنان كه در مشتقاتى چون واژهء « متديّن » نيز همين معنا اراده شده ، چرا كه به كسى گفته مىشود كه در مقابل فرامين الهى مطيع و منقاد بوده باشد . معناى دوّم نيز در آياتى نظير « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » « 5 » مقصود است . در اصطلاح قرآنى و در ميان متشرّعين و نيز عرف عقلا ، مقصود از « دين » مجموع يك مكتب اعمّ از عقايد و اخلاق و احكام است و از همين قبيل است آيهء « هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ » « 6 » * و آيهء « لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ . . . » « 7 » و نيز آيهء « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ » « 8 » به قرينهء ذيل آن « كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ » كه ناظر به مسألهء توحيد است . گرچه به پندار بعضى ، مراد از آن در اين آيه و آيهء دوم خصوص قوانين و مقرّرات است « 9 » ؛ ولى غالب مفسّران به عموميّت و شمول اين واژه در اين دو آيه تصريح كرده‌اند . « 10 » چنان كه از همين قبيل است استعمالات و تعبيرات رايج در ميان متشرّعين و عرف و عقلا نظير « دين اسلام » و يا « دين يهود » و « دين نصارا » . البتّه روشن است كه اين معنا نيز بىارتباط با معناى لغوىِ ( طاعت و خضوع ) نيست چرا كه با پذيرش مجموعهء عقايد و اخلاق و احكام دينى است كه طاعت و انقياد در مقابل شارع مقدّس تحقق مىيابد . از آنچه گذشت همخوانى و هماهنگى اين واژه با واژهء « فقه » روشن مىشود زيرا همان گونه كه گفته شد اين واژه چه در فرهنگ قرآنى و فرهنگ روايات و چه در عرف متشرعين صدر اوّل ، به معناى بصيرت در مجموعهء دين اعم از عقايد و اخلاق و احكام است و فقيه قرآنى و فقيه اهل بيت معادل « دين‌شناس » و « عارف به مجموعهء دين » است . ب ) « شَرْع » ، « شِرْعة » و « شريعة » « شَرْع » هرگاه به معناى متعدّى استعمال شود ، به معناى وضع كردن و قرار دادن و مقرّر كردن است ، نظير « أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ ما لَمْ يَأْذَنْ بِهِ » « 11 » و « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى . . . » . « 12 » گاهى از معناى مصدرى بيرون آمده ، به معناى « راه آشكار » ( الطريق النَّهْج ) « 13 » مىآيد و شارع به

--> ( 1 ) . ر . ك : تفسير المنار ، ج 3 ، ص 257 . ( 2 ) . نساء ، آيهء 146 . ( 3 ) . بيّنه ، آيهء 5 . ( 4 ) . انفال ، آيهء 39 . ( 5 ) . حمد ، آيهء 4 . ( 6 ) . توبه ، آيهء 33 . ( 7 ) . توبه ، آيهء 29 . ( 8 ) . شورى ، آيهء 13 . ( 9 ) . الموسوعة الفقهيّة كويتيّه ، ج 1 ، ص 16 . ( 10 ) . ر . ك : تفسير مراغى ، ج 25 ، ص 23 و ج 10 ، ص 92 ؛ تفسير ابن عاشور ، ج 25 ، ص 118 ؛ تفسير المنير ، ج 10 ، ص 174 و ج 25 ، ص 38 . ( 11 ) . شورى ، آيهء 21 . ( 12 ) . شورى ، آيهء 13 . ( 13 ) . مفردات راغب ، مادّهء « شرع » .