انجام سوگوارى عادتاً مقدّمه و زمينه مىشود كه بعضى اندامشان بر اجنبى نمايان گشته و عمل حرام رخ دهد . « 1 » حتّى روايت « لعن اللَّه زوّارات القبور » « 2 » را نيز ناظر به همين معنا دانسته‌اند . امّا اكثر فقهاى ديگر مذاهب زيارت قبور را براى زنان در صورتى كه زمينه‌ساز فتنه نباشد ، مانند افراد مسنّ نه تنها جايز بلكه حنفىها و مالكىها آن را مستحب دانسته ، زيرا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به همهء امّت دستور دادند كه : « فزوروا القبور فانّها تذكر الموت » . « 3 » در ضمن توصيه كرده‌اند كه زنان از كارهاى خلاف شرع در آن محيط بپرهيزند . « 4 » 2 . آيا قاضى مىتواند به علم خود عمل كند يا نه ؟ مالك و احمد اين امر را جايز نمىشمرند . يكى از ادلّهء آنان سدّ ذرايع است ؛ چرا كه قاضى در صورت صدور حكم بر اساس علم خود بدون استناد به شاهد و اقرار از جانب محكوم عليه مورد سوء ظن قرار گرفته و متهم به رشوه‌خوارى مىشود و ممكن است واقعاً در گرداب جانبدارى ظالمانه بيفتد . اما شافعىها و حنفىها جايز دانسته‌اند ؛ چرا كه اقامهء بيّنه وسيلهء حصول علم و يقين براى قاضى است و وقتى او خود اين علم و يقين را دارد ، نيازى به شاهد و اقرار ندارد . « 5 » و اماميّه قائل به جوازند ، چون فرض اين است كه قاضى امين و عادل است و معيار داورى او علم و يقين اوست ، چه از راه شاهد و اقرار يا غير آن به دست آيد . ولى بعضى ضوابط خاصّى براى اين علم قائل شده‌اند ، از جمله اين كه از مبادى حسى يا قريب به حسّ حاصل گردد . « 6 » 3 . روشن است كه اگر مشترى بر مبناى معامله باطل كالايى را به ظاهر خريدارى و در آن تصرّف كند ، قطعاً ملك او نيست و بايد فوراً به مالكش برگرداند . امّا آيا اگر بر گرداندن آن كالا به صاحبش هزينه‌اى را در برداشته باشد ، پرداخت آن بر مشترى لازم است يا خير ؟ شيخ انصارى از علّامهء حلّى در « تذكره » و از محقّق ثانى در « جامع المقاصد » فتواى لزوم پرداخت هزينه را نقل كرده و دليل آن را وجوب مقدّمهء واجب دانسته است . « 7 » يادآورى : از آنچه در بحث‌هاى گذشته آمد به خوبى استفاده مىشود كه « سدّ ذرايع » در فقه اهل سنّت با « مقدّمهء حرام » در فقه شيعه تفاوت قابل ملاحظه‌اى

--> ( 1 ) . در كتاب شرح الصدور ببيان بدع الجنايز و القبور ، ص 528 ؛ استفتايى از « اللجنة الدائمة للافتاء و البحوث العلمية » ؛ بدين صورت آمده است : السؤال : يقوم النساء فى المراسم و الاعياد بزيارة القبور و معلوم ان زيارة النساء للمقابر ( توجب ) قلة صبرهنّ و تبرجهنّ ، فيقومون بتأجير شيخ معلوم . . . فيقرأ على كل قبر من قصار السور . . . الجواب : . . . زيارة النساء للقبور محرّمة مطلقاً فى الاعياد و غيرها . . . ؛ نيل الأوطار من احاديث المختار ، ج 4 ، ص 111 ؛ منابع اجتهاد ( آية اللَّه جنّاتى ) ، ص 379 . ( 2 ) . فتح البارى ، ج 3 ، ص 118 ؛ كنز العمّال ، ج 16 ، ص 388 . ( 3 ) . صحيح مسلم ، ج 3 ، ص 65 ، كتاب الجنائز ، باب استيذان النبى صلى الله عليه و آله ربه فى زيارة قبر امه . ( 4 ) . الفقه على المذاهب الاربعة ، ج 1 ، ص 540 . ( 5 ) . أثر الأدلة المختلف فيها ، ص 625 . ( 6 ) . تحرير الوسيله ، كتاب الحدود ، حد الزنا ، القول فى اللواحق ، مسألهء 4 . ( 7 ) . مكاسب شيخ انصارى ، ج 7 ، ص 181 .