قابل تصوّر است كه مربوط به فهم آيات در طول زمان و در ارتباط با نيازها و خواسته‌هاى جديد مىشود ، چنان كه در روايتى كه سابقاً از امام صادق عليه السلام ذكر شد ، آمده است : « إنّ اللَّه تبارك و تعالى لم يجعله لزمان دون زمانٍ و لا لناسٍ دون ناس فهو فى كلّ زمانٍ جديد و عند كل قومٍ غضّ إلى يوم القيامة » ؛ « 1 » يعنى مفاهيم قرآنى به گونه‌اى زمان شمول و مكان شمول ، بيان شده است كه قابل انطباق بر همهء زمانها و مكانها و جواب گوى همه نيازها در بستر زمان و گسترهء مكان است و مطابق روايت فضيل از امام باقر عليه السلام : « يجري كما تجري الشّمس و القمر ؛ همانند جريان دائمى خورشيد و ماه ، قرآن جريان و سريان دارد » . « 2 » قابل توجّه است كه آنچه در طول زمان اتّفاق مىافتد يا فهم تازه‌اى است و يا تطبيق بر مصداق تازه‌اى . البتّه نبايد فراموش كرد كه منظور فهم تازه در چارچوبه قواعد باب الفاظ و ادبيات عرب است . * * * تأثيرات چهارگانه فوق در مقام استنباط احكام نقش دارند ، هر چند بيشترين نقش را بايد به تأثير در فهم آيات داد كه قبلًا هم در فهم متون مورد اشاره واقع شد . اين نكته نيز گفتنى است با توجّه به اينكه قرآن يكى از منابع و بلكه اصلىترين منبع استنباط است تأثير زمان و مكان در فهم آيات قرآنى خصوصاً در قسم چهارم ، در بسيارى از موارد به معناى تأثير زمان و مكان در استنباط نيز هست . 2 . گونهء تأثير زمان و مكان در سيرهء نظرى و عملى معصومان عليهم السلام پيشواى معصوم ، از خطا و نسيان در نظر و عمل منزّه است . در عين حال بين معصومان گاهى در نظر و عمل در طول زمان و نسبت به امكنهء مختلف تفاوتهايى مشاهده مىشود . اين تفاوت ناشى از نيازهاى زمان و مكان است و نه چيز ديگر : الف ) تأثير در سيرهء نظرى و نحوهء گفتار اين اختلاف ناشى از شرايط و شأن صدور روايات است كه گاه در چهرهء تعارض روايات ، ظاهر مىشود كه فقها نخست آن را از طريق جمع دلالى ؛ يعنى تخصيص و تقييد حل مىكنند و در صورت عدم امكان جمع دلالى ، به سراغ اخبار علاجيّه و مرجّحات سندى مىروند و با استفاده از روش تعادل و تراجيح به علاج مىپردازند . در نتيجه يا يكى از دو دسته روايات را به جهت برخوردارى از بعضى مرجّحات ترجيح مىدهند و يا در صورت تكافؤ و هم سنگ بودن به سراغ تخيير و يا تساقط و در نتيجه اصول عملى مىروند ، مهم آن است كه اين تأثيرات و تغييرات وجود دارد بدون آنكه ضربه‌اى به عصمت آن امام معصوم عليه السلام بزند ، زيرا اين اختلاف در تعبير و گفتار از شرايط خاصّ زمانى و مكانى نشأت گرفته و در واقع مقتضاى زمان و مكان هر امام با امام ديگر متفاوت است ؛ مثلًا يكى از آن بزرگواران در شرايط

--> ( 1 ) . بحار الأنوار ، ج 17 ، ص 213 . ( 2 ) . همان مدرك ، ج 23 ، ص 197 .