تقيّه و فشار حكومتهاى جبّار بوده و ديگرى در غير اين زمان . يا اينكه خصوصيّات و شرايط زمانى و مكانى يك امام اقتضا داشت كه مثلًا حكمى به نحو عام يا مطلق ادا شود و شرايط زمانى و مكانى امام ديگر مقتضى تقييد يا تخصيص بود . در گفتار پنجم به نمونه‌هاى ديگرى از اين تعارض ظاهرى و راه حل آن اشاره خواهد شد . ب ) تأثير در سيرهء عملى معصومان رسول خدا صلى الله عليه و آله خضاب مىكرد و امير مؤمنان عليه السلام گاه از خضاب پرهيز داشت « 1 » و لباس خشن مىپوشيد و امام صادق عليه السلام لباس نرم و فاخر ، « 2 » رسول خدا صلى الله عليه و آله و على عليه السلام حكومت مىكنند ساير ائمّه عليه السلام حكومت تشكيل نمىدهند . امام حسين عليه السلام قيام مىكند . امام حسن عليه السلام صلح مىكند و ده‌ها نمونه از اين قبيل ، حاكى از تأثير شرايط زمان و مكان در سيرهء عملى پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام است . بديهى است هر كدام از معصومان اگر در شرايط ديگرى قرار مىگرفتند همان اقدام را انجام مىدادند ، پس تغيير سيره ، به معناى تغيير ارزشها يا احكام يا اصول نيست . 3 . گونهء تأثير زمان و مكان در فتاواى فقها گرچه بخش عظيمى از اختلاف فتاواى فقها ارتباطى به شرايط زمانى و مكانى ندارد ؛ نظير اختلافاتى كه از اختلاف در مبانى رجالى ، درايه ، فقه اللغة و تفاوت سطوح علمى فقها نشأت مىگيرد و نظير اختلافاتى كه از اختلاف در بعضى از مبانى اصولى به وجود مىآيد ؛ مانند اختلافات فراوانى كه ابن ادريس در فتاوا با شيخ الطائفه دارد و جهت آن گرايش زياد وى به استدلالات عقلى و گريزش از اخبار آحاد است ، بر خلاف شيخ طوسى كه خبر واحد را حجّت مىداند . « 3 » بخشى از اختلافات است كه شرايط و خصوصيّات زمانى و مكانى نقش مستقيمى در تحقّق آن دارد ؛ نظير اختلافاتى كه نوع سؤالات و استفتائات برخاسته از نيازهاى زمان خاص و يا مكان خاص ، بر فقها تحميل مىكند ؛ مثلًا چند نسل از فقها فتوا به نجاست اهل كتاب و نسل بعدى فتوا به پاكى آنان مىدهند . فقيهان عصر حكومت دينى با فقيهان عصر غير حكومت ، فتاواى متفاوتى دارند ، فقيهان عصر اينترنت و رايانه كه با سؤالات و نيازهاى جهانى روبه‌رو مىشوند و سفرهايى به جهان مىكنند قطعاً احكام ديگرى صادر مىكنند . اشتباه نشود منظور اين نيست كه آنها تحت تأثير محيط قرار مىگيرند و رنگ آن را به خود مىپذيرند ، بلكه مقصود اين است كه به نيازهاى جديد و مشكلاتى پى مىبرند كه سبب غور بيشتر در ادلّه مىشود و از درون اين ادلّه گاه فتواى تازه‌اى بيرون مىآورند .

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، حكمت 17 . و سئل عليه السلام عن قول الرسول صلى الله عليه و آله « غيّروا الشيب و لا تشبّهوا باليهود » فقال عليه السلام : إنّما قال صلى الله عليه و آله ذلك و الدّين قُلّ فأمّا الآن و قد اتّسع نطاقه و ضرب بجرانه فامرؤٌ و ما اختار . ( 2 ) . مجموعهء آثار استاد مطهرى ، ج 21 ، ص 152 . ( 3 ) . سرائر ، جلد 3 ، صفحهء 46 و 51 .