مىشود و اين خود يكى از جلوه‌هاى خاتميّت و جامعيّت اسلام است . گفتار چهارم : گونه‌شناسى تأثير زمان و مكان حال كه با قلمرو و كيفيت تأثير زمان و مكان آشنا شديم بجاست كه با نگاهى ديگر به گونهء « تأثير زمان و مكان در مفاهيم قرآنى » ، در « سيرهء نظرى و عملى معصومان » و در « فتاواى فقهاى قديم و معاصر » نظرى افكنده شود ، زيرا گونهء تأثير زمان و مكان در هر يك از موارد ياد شده متفاوت است . 1 . گونهء تأثير در مفاهيم قرآنى الف ) قرآن در طول 23 سال و در مكانهاى متعدد - عمدتاً مكّه و مدينه - نازل شده است . دور نيست اگر طول زمان و گستره مكان ، تأثير خود را در قرآن گذاشته باشد ، به گونه‌اى كه آيات مكّى و مدنى طبق برخى تفاسير امتيازاتى دارند ؛ مثلًا آيات مكّى نوعاً متمركز در انذار و يادآورى مبدأ و معاد هستند ، زيرا مردم جاهلى بايد آمادهء پذيرش اسلام مىشدند و نيز فشار مشركان ، آيات صبر و مقاومت را طلب مىكرد . در حالى كه آيات مدنى ، آياتى است كه در زمان تشكيل حكومت نازل شده است و ناظر بر جهاد براى حفظ ، توسعه ، تداوم حكومت و نيز آموزش اخلاق مدنى و عبادى و اخلاقى و اجتماعى به مردم است . اگر گفته شود كه در مكّه اصول دين و در مدينه فروع دين موضوع اصلى و غالبى نزول آيات بود سخنى درست است . ب ) گونهء دوم تأثير زمان و مكان در قرآن ، نسخ بعضى آيات است . نسخ در حقيقت رفع حكم به سبب انقضاى زمان و مدّت آن حكم است ، حكمى كه در موارد نسخ جعل مىشود در واقع مقيّد به زمان خاصّى است كه آن زمان پيش خداوند معلوم و پيش مردم مجهول است . « 1 » و پس از پايان آن رسماً اعلام مىشود . آيات قبله و نجوا از نمونه‌هاى بارز نسخ هستند . ج ) گونه‌اى ديگر از تأثير زمان در مباحث قرآنى مواردى است كه خاص ، طبق مصالحى مدتى بعد از زمان عام بيان مىشود ، مثلًا مىفرمايد : « كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً » « 2 » كه يك حكم عام در مورد حليّت مأكولات و موادّ غذايى است . سپس به تدريج موارد تخصيص را با گذشت زمانهاى مختلف بيان مىكند ، زيرا مصلحت در بيان تدريجى احكام است ؛ مثلًا بعد از مدّتى مىفرمايد : « حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ . . . » « 3 » و يا مثلًا حكم تحريم شراب كه به صورت تدريجى نازل شد تا با آماده ساختن مخاطبان تأثير قطعى خود را بگذارد . آنچه گفته شد در مورد مطلق و مقيّد و مجمل و مبيّن نيز صادق است . د ) نوع چهارم تأثير ، بعد از اتمام نزول آيات

--> ( 1 ) . بداية المعارف الالهيّة فى شرح عقائد الاماميّة ، ص 200 . ( 2 ) . بقره ، آيهء 168 . ( 3 ) . مائده ، آيهء 3 .