مىكند و در نتيجه سبب تجويز بيع حقوق و امتيازات مىشود . « 1 » 3 . پديد آمدن حكومت دينى و صبغهء فقهى آن و حاكم شدن فقه و فقيه ، مايهء نگرش جديد به متون و نصوص دينى شده است ، به گونه‌اى كه سبب گرديده هم راه حلّى در چارچوبه احكام اسلامى براى مسائل مستحدثه‌اى همانند بانكدارى ، تورّم ، كاهش قدرت خريد پول ، مسائل مربوط به راديو و تلويزيون ، هنرمندى ، فيلم و تئاتر ، حضور زنان و غير ذلك ، از متون دينى به دست آيد و هم در بعضى از فتواهاى قبلى تجديد نظر شود . يكى از نمونه‌هاى بارز اين فهم جديد ، مربوط به پاك بودن اهل كتاب است ؛ بسيارى از فقهاى معاصر به خلاف فقهاى دوران قبل از حكومت ، فتواى به طهارت داده‌اند ، گرچه به شكل نادر ، اين فتوا سابقه نيز داشته است . به نظر مىرسد مشكلات زمانه و نياز به ارتباط وسيع و دقيق با اهل كتاب در ديدارهاى خارجى ، مايهء دقّت بيشتر گرديده است به گونه‌اى كه از همان متونى كه سابقاً نجاست كفّار از آن استفاده مىشد ، طهارت به دست آمد . اين نيست مگر نيازها ، تنگناها و فعاليّتهاى حكومتى ، بلكه غير حكومتى و ازدياد ارتباط با آنها ؛ و البتّه نه به معناى تحميل حكم و تغيير حكم خداوند ، بلكه به معناى كشف حكم واقعى ، كه سابقاً نياز چندانى به آن احساس نمىشد . ( دقت كنيد ) 4 . ازدحامات فراوان و افزايش چشم‌گير طواف كنندگان ، باعث تجديد نظر در حدّ مطاف شده است و اين نيز نه از باب عسر و حرج كه از باب كشف دقيق موضوع مطاف است ؛ يعنى با دقّت در ادلّه‌اى كه مىگويد حدّ مطاف ميان بيت و مقام ابراهيم است روشن مىشود كه اين يك حكم وجوبى نيست . روشن است كه در زمان عدم ازدحام انگيزه‌اى براى نگرش و دقّت جديد نبود . از همين قبيل است مسأله قربانى و ذبح آن و نحوه استفاده از آن در ايّام حج . 5 - تأكيد علماى اهل سنّت بر شكستن حصر مذاهب اربعه و گشودن باب اجتهاد به روى فقهاى معاصر نيز يكى ديگر از نمونه‌هاى اين مطلب است ؛ زيرا كثرت مسائلى كه در كتب پيشين مطرح نبوده ، يا به گونهء اجمالى مطرح بوده و در زمان و عصر ما به صورت مسائل جدّى درآمده سبب گرديده است كه علماى مذاهب مختلف در ادلّهء انسداد باب اجتهاد ، يا حصر در مذاهب چهارگانه دقّت بيشترى كنند و در نتيجه به اين حقيقت واقف گردند كه نه هيچ دليل معتبرى بر انسداد باب اجتهاد داريم و نه دليلى بر حصر در مذاهب چهارگانه . البتّه فقهاى اهل بيت عليهم السلام از همان آغاز قائل به انفتاح باب اجتهاد و عدم انحصار بوده‌اند . نمونه‌هايى كه ذكر شد نشان مىدهد كه بن‌بستى در احكام اسلام وجود ندارد . آنچه بوده عدم انگيزه براى دقّت بيشتر در متون بوده است ، شرايط جديد اين دقّت نظر را الزامى مىكند و احكام واقعى كشف

--> ( 1 ) . طبقات الفقهاء ، آية اللَّه جعفر سبحانى ، مقدّمه ، ص 324 .