« حرام على من لم يعرف دليلي أن يفتي بكلامي ؛ بر كسى كه دليل مرا ( بر فتوايم ) نمىداند ، حرام است كه طبق سخن من فتوا دهد » . « 1 » و نيز مىگويد : « اذا قلت قولًا يخالف كتاب اللَّه تعالى و خبر الرّسول فاتركوا قولي ؛ هرگاه فتوايى دادم كه با كتاب خدا و يا خبرى كه از پيامبر صلى الله عليه و آله رسيده مخالف بود ، فتواى مرا كنار بگذاريد » . « 2 » مالك بن انس « 3 » مىگويد : « إنّما أنا بشر أخطئ و أصيب ، فانظروا في رأيي فكلّ ما وافق الكتاب و السنّة فخذوه و كلّ ما لم يوافق الكتاب و السّنة فاتْركوه ؛ من بشرم ، گاهى به خطا مىروم و گاه به واقع دست مىيابم ، در فتوايم دقت كنيد ، آنچه موافق كتاب و سنّت بود بگيريد و آنچه موافق نبود ، ترك نماييد » . « 4 » امام شافعى مىگويد : « إذا وجدتم في كتابي خلاف سنّة رسول اللَّه فقولوا بسنّة رسول اللَّه و دعوا ما قلت ؛ هرگاه در كتاب من خلاف سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله را يافتيد ، سنّت پيامبر را بگيريد و گفتهء مرا رها سازيد » . « 5 » در جاى ديگر مىگويد : « إذا رأيتمونى أقول قولًا و قد صحّ عن النبى صلى الله عليه و آله خلافه فاعلموا أن عقلي قد ذهب ؛ هرگاه مشاهده كرديد من چيزى را گفتم و از پيامبر صلى الله عليه و آله خلاف آن رسيده ، بدانيد كه عقل خود را از دست داده‌ام » . « 6 » احمد حنبل مىگويد : « لا تُقلّدْنى و لا تُقلِّد مالكاً و لا الشّافعي و لا الأوزاعي و لا الثوري و خذ من حيث أخذوا ؛ از من تقليد مكن ، از مالك ، شافعى ، اوزاعى و ثورى نيز تقليد مكن بلكه وظيفه و تكليف شرعى خود را از آنجا بگير كه آنها گرفتند » . « 7 » در جاى ديگر مىگويد : « رأى الاوزاعي و رأى المالك و رأى أبي حنيفة كلّه رأي و هو عندي سواء و انّما الحجّة فى الآثار ؛ رأى أوزاعى ، مالك و ابو حنيفه همه رأى و نزد من مساوى هستند و حجّت اصلى در آثار و اخبار رسيده ( از پيامبر ) است » . « 8 » جمع‌بندى : در جمع‌بندى بايد گفت : گرچه در گذشته از نظر

--> ( 1 ) . « ابن عبد البر » در « الانتقاء فى فضائل الثلاثة الائمة الفقهاء » ص 145 ، « ابن قيم » در « اعلام الموقعين » ج 2 ، ص 309 و « ابن عابدين » در حاشيه‌اش بر « البحر الرائق » ج 6 ، ص 293 و در « رسم المفتى » ، ج 7 ، ص 29 و 30 و « شعرانى » در « العهود المحمّديه » ، ص 634 اين جمله را نقل كرده‌اند . ( 2 ) . « ابن عبد البر » در كتاب جامع بيان العلم و فضله ، ج 2 ، ص 32 و « ابن حزم » در « اصول الاحكام » ، ج 6 ، ص 149 و ايقاظ الهمم ، ص 62 اين سخن را آورده‌اند . ( 3 ) . مالك بن انس بن مالك مدنى ، فقيه و يكى از بزرگان است او امام دار الهجرة ( مدينه ) بوده است . عبد الرزاق دربارهء او گفته است : مالك ، موثّق ، مورد اعتماد ، پرهيزكار ، فقيه و عالم بوده است . ( تهذيب التهذيب ، ج 10 ، ص 7 - 5 ) . ( 4 ) . الإحكام ( ابن حزم ) ، ج 6 ، ص 790 ؛ تهذيب التهذيب ( ابن حجر ) ، ج 10 ، ص 8 . ( 5 ) . ذم الكلام ، ج 3 ، ص 47 ، ح 1 ؛ تاريخ مدينهء دمشق ، ابن عساكر ، ج 51 ، ص 386 . ( 6 ) . أبو القاسم سمرقندى در امالى آن را آورده . تاريخ مدينهء دمشق ، ج 51 ، ص 387 . ( 7 ) . إعلام الموقعين ، ج 2 ، ص 201 . ( 8 ) . جامع بيان العلم و فضله ( ابن عبد البر ) ، ج 2 ، ص 149 .