آن قرار داده و مسائل را در آن تقسيم‌بندى كرده و بين نظائر جمع كرده است و حق مطالب را به طور كامل ادا كرده است » . « 1 » 4 . محمّد بن علي بابويه ( شيخ صدوق ) ( م 381 ) « 2 » : گرچه او را در طبقهء محدّثين مىدانند ، اما كتابهايى فقهى نيز براى او ذكر كرده‌اند . كه در كتاب الذريعة به برخى از آنها اشاره شده است . به عنوان نمونه كتاب‌هاى : جوابات المسائل القزوينيات ؛ جوابات المسائل النيشابورية ؛ مسائل نكاح ، وصايا ، وضو و وقف . « 3 » قرن پنجم : 1 . محمّد بن محمّد بن نعمان ، معروف به شيخ مفيد ( م 413 ) « 4 » : عماد حنبلى از دانشمندان اهل سنّت از تاريخ ابن أبي طى حلبي نقل كرده است : « او بزرگى از بزرگان اماميّه و رئيس بخش فقه و كلام و مناظره است » . « 5 » « يافعى » يكى ديگر از دانشمندان اهل سنّت ، در وقايع سال 413 هجرى نوشته است : « در آن سال عالم بزرگى شيعه وفات نمود . او صاحب تأليفات فراوان ، بزرگ اماميّه ، معروف به مفيد و ابن معلم بود و در علم كلام ، فقه و جدل تبحّر داشت » . « 6 » برخى از كتاب‌هاى او در فقه : مقنعه ، فرائض الشيعة ، احكام النساء ، مسألة فى تحريم ذبائح أهل الكتاب ، جوابات المسائل الصاغانيات است . 2 . سيّد مرتضى علم الهدى « 7 » ( م 436 ) : مرحوم صدر در فصل دهم علم الفقه ايشان را از فقهاى اماميّه معرفى مىكند . مرحوم مدرس صاحب ريحانة الادب مىگويد : ايشان داراى تأليفات متعددى بوده و 72 جلد از آنها را نام مىبرد كه تعدادى از آن راجع به فقه است . از جمله : الانتصار ، جمل العلم و العمل ، الذريعة فى أصول الشريعة ، المحكم و المتشابه ، و المختصر . « 8 »

--> ( 1 ) . همچنين دربارهء او نوشته‌اند : « وى داراى كتاب‌هاى فراوانى است كه از جملهء آنها كتاب « تهذيب الشيعة لاحكام الشريعه » نام دارد كه بيست جلد است . اين كتاب مشتمل بر تعدادى از كتب فقهى است مرحوم علّامهء طباطبايى ( بحر العلوم ) اين گونه وى را ستوده است : محمّد بن احمد بن جنيد اسكافى از شخصيت‌هاى برجسته و از بزرگان طايفهء اماميّه است و از دانشوران قدماى اين طايفه به شمار مىآيد و در علم فقه و ادبيات و تأليف كتاب سرآمد آنهاست » . ( تنقيح المقال ، ج 2 ، ص 67 ، باب محمّد ، شمارهء 10305 ) . ( 2 ) . جايگاه او در دانش ، فهم ، بينش ، فقاهت ، بزرگى ، وثاقت ، فراوانى تأليفات و خوب نوشتن ، برتر و بالاتر از آن است كه قلم‌ها و بيان‌ها آن را تبيين كند . نجاشى در فهرست خود دربارهء او مىنويسد : محمّد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى ، ساكن رى ، بزرگ و فقيه ما ( اماميّه ) است . ( وسائل الشيعة ، ج 20 ، ص 21 ) . ( 3 ) . الذريعة ، ج 5 ، ص 230 تا 240 و ج 20 ، ص 362 و 372 . ( 4 ) . نجاشى دربارهء شيخ مفيد مىگويد : شيخ و استاد ما ( شيخ مفيد ) مشهورتر از آن است كه او را در فقه ، كلام ، حديث ، موثق بودن و در علم و دانش توصيف كرد . علّامهء حلّى گفته : فضل او مشهورتر از آن است كه وى را در فقه و كلام و روايت توصيف كرد . وى موثق‌ترين و عالم‌ترين فرد زمان خويش بود ( مقدّمهء بحار الأنوار ، ج 0 ، ص 106 - 105 ) . ( 5 ) . مقدّمهء اختصاص شيخ مفيد ، ص 4 . به نقل از : شذرات الذهب ، ج 3 ، ص 199 . ( 6 ) . مقدمهء اختصاص شيخ مفيد ، به نقل از : مرآة الجنان فى تاريخ المشاهير الأعيان ( تاريخ يافعى ) ، ج 3 ، ص 28 ؛ حوادث سال 413 ق ؛ اوائل المقالات شيخ مفيد ، ص 245 . ( 7 ) . ريحانة الادب ، ج 4 ، ص 190 - 182 . ( 8 ) . سيّد مرتضى معروف به علم الهدى از افتخارات اماميّه و قهرمان عرصهء دانش و دين و پيشوايى از پيشوايان فقه و حديث و كلام و ادبيات است . نجاشى در رجال خويش گفته است : سيّد مرتضى به اندازه‌اى از علوم و دانش را فرا گرفت كه هيچ يك از افراد زمانه‌اش به آن پايه نمىرسيد . احاديث فراوانى را فرا گرفت . او متكلّم ، شاعر ، اديب ، داراى منزلتى بزرگ در علم و دين و دنيا بود . ( مقدّمهء بحار الأنوار ، ( ج 0 ) ، ص 156 ) .