را زنده مىكند ؟ خداوند فرمود : به آنان بگو همان كسى كه در آغاز آفريده است آنها را زنده مىكند . طرفداران قياس مىگويند در اين آيه استدلال به قياس شده ؛ چون آيه دلالت مىكند بر مساوى بودن دو شىء كه نظير هم در حكم هستند ، زيرا به كسى كه احياى استخوان‌هاى پوسيده را در قيامت انكار مىكند ، گفته شده كه اين نظير خلق انسان در آغاز آفرينش اوست . مخالفان قياس مىگويند : اين آيه ناظر به قياس در امر تكوينى قطعى است ، زيرا عقل مىگويد : كسى كه در آغاز آفرينش قدرت داشت جهان را بيافريند بعد از پايان جهان نيز مىتواند آن را بازگرداند ؛ بلكه اين كار به يك معنا آسان‌تر است « وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ » . « 1 » اين در واقع يك قياس قطعى عقلى است در حالى كه سخن ما در قياسات ظنّى است . و اما از نظر روايات ، مهم‌ترين استدلالى كه براى حجيّت قياس شده ، حديث معاذ بن جبل است كه نه تنها در قياس ظنّى بلكه در باب استحسان و مصالح مرسله و سدّ و فتح ذرايع نيز از آن بهره گرفته‌اند . در اين حديث آمده است : وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله معاذ بن جبل را براى قضاوت به يمن مىفرستاد ، به او فرمود : چگونه قضاوت خواهى كرد ؟ گفت : بر اساس كتاب و سنّت . فرمود : اگر آن حكم در كتاب و سنّت نباشد ، چه خواهى كرد ؟ عرض كرد : « اجتهد رأيى و لا آلو ؛ اجتهاد رأى مىكنم و مسأله را رها نمىكنم » . « 2 » وجه استدلال اين است كه ظاهر « اجتهاد رأى » ، بدست آوردن حكم بدون تكيه بر كتاب و سنّت است ، همان گونه كه در خود روايت ، فرض شده است و اين گونه اجتهاد ، اطلاق و عموم پيدا مىكند و شامل قياس ظنّى نيز مىشود . مخالفان قياس از اين حديث چنين پاسخ داده‌اند . 1 . اين روايت از نظر سند به واسطهء « حارث بن عمرو » ضعيف است . زيرا « بخارى » و « ترمذى » او را مردى مجهول مىدانند . « 3 » و بسيارى ديگر او را از ضعفا شمرده‌اند « 4 » علاوه بر اين كه « حارث » آن را از « برخى از مردم حمص » نقل كرده و لذا روايت مرسل و غير متّصل است . « 5 » 2 . اين روايت با ساير رواياتى كه در مذمت اجتهاد رأى وارد شده تعارض دارد . مخصوصاً با روايتى ديگر از معاذ كه در آن پيامبر صلى الله عليه و آله به او هنگام حركت به سوى يمن فرمود : در آن چيزى كه نمىدانى قضاوت مكن و اگر حكمى بر تو مشكل شد ، توقّف كن تا تو را از آن مطلع گردانم يا آن را براى من بنويس تا جوابش را برايت بفرستم . ( لمّا بعثنى رسول اللَّه الى اليمن قال « لا تقضِيَنّ و لا

--> ( 1 ) . روم ، آيهء 27 . ( 2 ) . مسند احمد ، باب حديث معاذ بن جبل ، ج 5 ، ص 230 ، ح 21595 . ( 3 ) . تهذيب التّهذيب ، ج 2 ، ص 260 . ( 4 ) . همان مدرك . ( 5 ) . ملخص ابطال القياس ، ص 14 ؛ تهذيب التّهذيب ، ج 2 ، ص 260 .