فقهى ( در محدودهء مذهب حنفى ) . 2 . پيدايش مجلهء الاحكام العدلية و تدوين قوانين عام مدنى براى دادگاه‌ها . دورهء ششم : عصر بيدارى و احياى مجدّد باب اجتهاد هر چند شروع حركت جديد فقهى از ابتداى قرن سيزدهم و با انتشار مجلهء الاحكام آغاز شد ، ولى ساليان طولانى مجامع فقهى و مجالس افتا ، در محدوده مذهب حنفى - كه مذهب رسمى دولت عثمانى بود - فتوا صادر مىكردند ؛ تا آنكه جمعى از مصلحان و انديشمندان ، اين حصر را شكستند و براى امر قانون‌گذارى اسلامى ، از همه مذاهب استفاده كردند . نخستين كسى كه چنين تلاشى را آغاز كرد - به گفتهء برخى از انديشمندان - سيّد جمال الدّين اسدآبادى ( م 1314 ) بود . تلاش وى آن بود كه فقه را از منابع اصلى و نخستين خود برگيرد و با جمود بر مذهبى معين مبارزه كند . وى پايه‌گذار نهضت فكرى تازه‌اى در شرق گرديد و با تلاشهاى او قرن چهاردهم به عصر بيدارى مسلمين مبدّل گشت . « 1 » پس از سيّد جمال ، تلاشهاى وى توسّط شاگرد برجستهء او ، شيخ محمّد عبده پىگيرى شد . آنها فقه را از تقيّد به مذهب خاص آزاد كردند و در اواخر سال 1914 ميلادى ، لجنه‌اى از علما و دانشمندان در مصر ، گرد هم آمدند كه اعضاى آن از مفتى الازهر ، برخى از بزرگان دستگاه قضايى و استادان دانشگاه‌هاى حقوق و علوم قضايى تشكيل مىشد . آنان قوانين احوال شخصيّه را با استفاده از مذاهب چهارگانه نوشتند . اين لجنه به سبب مخالفت جمع ديگرى از علما - پس از مدتى - منحل شد ؛ ولى اصلاح طلبى - كه نياز روز جامعه اسلامى بود - در ميان مسلمين شدّت گرفت و بار ديگر اصلاح قوانين با استفاده از تمامى مذاهب اربعه آغاز شد . گام بعدى آن شد كه در قانون‌گذارى بتوان به جز از مذاهب اربعه نيز استفاده كرد و در واقع ، آخرين قدم‌ها براى آزادسازى فقه از انحصار در چهار

--> ( 1 ) . در اين كه سيّد جمال الدّين اسدآبادى ، اهل كدام كشور و داراى چه مذهبى است ، ميان شرح‌حال‌نويسان اختلاف نظر است ، عمدهء نويسندگان اهل سنّت وى را افغانى و داراى مذهب حنفى مىدانند ( ر . ك : دائرة معارف القرن العشرين ، ج 3 ، ص 163 ؛ دائرة المعارف الاسلاميّه ، ج 7 ، ص 95 ) . ولى به نظر جمعى از محقّقان ، شهر اسدآباد از شهرهاى استان همدان در ايران زادگاه اوست . هم اكنون نيز در اسدآباد همدان منزلى كه وى در آنجا متولّد شده موجود و شناخته شده است و اقوام و خويشان وى نيز در ايران و برخى در همان اسدآباد زندگى مىكنند . از نظر مذهب نيز جعفرى است ؛ گرچه براى هدف بزرگتر كه همان بيدارى مسلمين و كاستن از حساسيّت‌ها بود در كشورهاى اهل سنّت ، خود را حنفى معرّفى مىكرد . همان گونه كه به دو دليل عمده خويش را افغانى مىناميد : نخست آنكه : افغانستان در صحنهء ارتباطات بين المللى ، كشورى مستقل و فعّال و برخوردار از سفارتخانه و كنسولگرى در ديگر كشورها نبود ، از اين رو سيّد جمال از تعقيب مأموران كشور خود در امان بود ؛ ولى اگر خويش را ايرانى مىناميد به راحتى توسّط مأموران و سفارتخانه‌هاى ايران كنترل و تحت تعقيب قرار مىگرفت . ديگر آنكه : چون در آن زمان نسبت به عالمان ايرانى حسّاسيتى در دنياى اسلام وجود داشت ، لذا خود را افغانى ناميد . ( ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 4 ، ص 213 - 206 ؛ بيدارگران اقاليم قبله ، اثر محمّد رضا حكيمى ، ص 81 - 69 ) .