بحث خراج ، مقاسمه ، نماز جمعه و مانند آن مورد توجّه ويژه فقها قرار گرفت . در واقع از ابتداى قرن دهم ، توجّه فقها از احكام و مسائل شخصى فراتر رفته و به فقه اجتماعى و حكومتى نيز معطوف گرديد . دورهء ششم : عصر پيدايش حركت اخبارىگرى اين دوره ، از اوايل قرن يازدهم آغاز و تا اواخر قرن دوازدهم ادامه يافت . پس از قرنها رشد و بالندگى فقه اماميّه و بهره‌گيرى از قدرت عقل در استنباط و پيشرفت علم اصول و استفاده از آن در فقه ، حركت اخبارىگرى و ناديده انگاشتن عقل در طريق استنباط آغاز شد . اين حركت در حالى شكل گرفت كه نقش عقل در استنباط احكام شرعى توسط جمعى از محقّقان ، از جمله محقّق حلّى بسيار برجسته شد و توسط پيروانش ؛ صاحب مدارك ، محقّق سبزوارى و صاحب معالم ادامه يافت . اخبارىگرى با تاخت‌وتاز به عقل و علوم عقلى آغاز شد و براى عقل هيچ وزن و جايگاهى را - نه در علوم عقلى و نه در علوم نقلى - قائل نبود و بر اجتهاد و تقليد نيز خط بطلان كشيد و راه آن را خطا شمرد . پرچمدار اين حركت محمّد امين استرآبادى ( م 1033 ) بود كه افكارش را در كتاب الفوائد المدنيّه - كه به هنگام اقامتش در مدينه آن را تدوين كرد - گردآورى نمود . « 1 » خلاصه افكار او چنين است : 1 . ظواهر كتاب اللَّه حجيّتى ندارد ، مگر آياتى كه توسط معصومين عليهم السلام تفسير شده باشد . 2 . در مسائل اصولى ، حكم عقل حجيّت ندارد و هيچ ملازمه‌اى ميان حكم عقل و نقل نيست . 3 . اجماع مطلقا ، چه اجماع محصّل يا منقول ، فاقد حجيّت است . 4 . همهء روايات كتب اربعه ، قطعى الصدور است ، لذا فقيه نيازى به بررسى اسناد آنها ندارد . 5 . اگر در مورد موضوعى ، مانند دخانيات حكمى از كتاب و سنّت وارد نشده باشد ، در ارتباط با آن موضوع توقّف كرده و دربارهء آن حكمى صادر نمىكنيم ؛ البتّه در مقام عمل به احتياط روى مىآوريم . « 2 » هر چند بنيانگذار مكتب اخبارى را محمّد امين استرآبادى دانسته‌اند ، ولى برخى معتقدند از سخنان وى برمىآيد كه او تحت تأثير استادش ميرزا محمّد

--> ( 1 ) . ر . ك : امل الآمل ، ج 2 ، ص 246 ؛ روضات الجنّات ، ج 1 ، ص 139 - 120 ؛ اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 137 . نوشته‌اند كه در عصر استرآبادى اشاعره و اهل حديث بر حوزه‌هاى علميّهء حرمين شريفين سيطره داشتند و عقايد ظاهريون در حجاز رايج بود . آنان ظاهر روايات و احاديث را حجّت مىدانستند و با اجتهاد و رأى و قياس مخالف بودند . ميرزا محمّد استرآبادى و شاگردش محمّد امين استرآبادى تحت تأثير چنين جوّى قرار گرفتند و حركت اخبارىگرى را در فرهنگ شيعه بنيان نهادند . ( ر . ك : دائرة المعارف الاسلامية الشيعية ، ج 2 ، ص 226 ) . در حالى كه اجتهاد در نظر اهل سنّت و شيعه تفاوت بسيار دارد و اخباريّون همانند مخالفت اهل حديث از اهل سنّت ، با اجتهاد مخالفت كردند . ( 2 ) . موسوعة طبقات الفقهاء ، مقدّمه ، ج 2 ، ص 385 .