هر چند عالمانى چون سديد الدّين محمود بن على حمصى رازى ( م 583 ) و ابن زهرهء حلبى ( م 585 ) ، كم و بيش به نقد افكار شيخ پرداختند ؛ ولى پرچمدار اين نهضت كه به طور گسترده وارد اين عرصه شد ، محمّد بن ادريس حلّى ( م 598 ) است . « 1 » ابن ادريس با نقد افكار علمى شيخ طوسى خدمت بزرگى را به اجتهاد و فقاهت كرد و در عمل ، انفتاح باب اجتهاد را تداوم بخشيد . ابن ادريس به صراحت در سرائر مىگويد : « من جز از دليل روشن و برهان آشكار ، از كسى تقليد نمىكنم » . « 2 » او طريق صحيح در اجتهاد و فقاهت را چنين بيان مىكند كه : « طريق صحيح نزد من عمل به كتاب خدا ، يا سنّت رسول خداست كه به طور متواتر رسيده باشد ، يا اجماع است . و اگر اين سه راه نبود ، آنچه را كه محقّقان مىتوانند در مسائل شرعى بدان اعتماد كنند ، تمسّك به دليل عقل قطعى است ؛ زيرا در اين صورت مسائل شرعى بر اساس دليل عقلى بقا يافته و به دليل عقل موكول شده است » . « 3 » ابن ادريس - بر خلاف شيخ طوسى - به اخبار آحاد اعتماد نداشت . « 4 » به هر حال ، حركت رو به رشد اجتهاد و فقاهت ، به وسيلهء جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد حلّى ، معروف به « محقّق حلّى » ( م 676 ) ادامه يافت و از بالندگى و فروزندگى فوق العاده‌اى برخوردار شد . « 5 » هرگاه به طور مطلق « محقّق » گفته شود ، وى مقصود است و در فضل و دانش او همين بس كه كتاب شرايع الاسلام از زمان تأليف تا قريب به زمان ما ، كتاب درسى حوزه‌هاى علميّهء اماميّه بوده و شرح فراوانى بر آن نوشته شده است . « 6 » از كتابهاى ديگر وى مىتوان به معتبر و مختصر النافع اشاره كرد . محقّق حلّى به تهذيب آراى شيخ پرداخت و آنها را در چهارچوب روشنى عرضه كرد و با استفاده از اعتراضات و انتقادات ابن ادريس به دفاع از مكتب شيخ طوسى پرداخت . « 7 » از مهمترين اقدامات محقّق ترتيب فقه و تهذيب ابواب آن بود . وى در تقسيم فقه ، ابتكارى به خرج داد و فقه را به : عبادات ، عقود ، ايقاعات و احكام تقسيم كرد . « 8 » * * *

--> ( 1 ) . ر . ك : امل الآمل ، ج 2 ، ص 243 و روضات الجنّات ، ج 6 ، ص 290 - 274 . ( 2 ) . سرائر ، ج 1 ، ص 51 . ( 3 ) . همان مدرك ، ص 46 . ( 4 ) . همان مدرك ، ص 51 . ( 5 ) . ر . ك : امل الآمل ، ج 2 ، ص 29 ؛ روضات الجنّات ، ج 2 ، ص 191 - 182 ؛ اعيان الشيعة ، ج 4 ، ص 93 - 89 . ( 6 ) . گفته شده كه بيش از يكصد شرح بر اين كتاب نوشته شده است . ( موسوعة الفقه الاسلامى طبقاً لمذهب اهل البيت ، ج 1 ، ص 58 ) ( 7 ) . جامع المقاصد ، ج 1 ، مقدّمهء تحقيق ، ص 20 . ( 8 ) . پيش از اين ، چنين ترتيبى در تنظيم ابواب فقه به گونه‌اى كامل مراعات نمىشد . مثلًا شيخ طوسى در مبسوط كتاب ارث را ( با نام كتاب الفرائض و المواريث ) در كنار كتاب وصايا و نكاح آورده است ، با آنكه وصايا و نكاح از قسم عقود و ارث از قسم احكام است . موارد ديگرى نيز در كتاب ديده مىشود كه نحوهء تنظيم آن ، با چينش محقّق حلّى در ابواب فقه تفاوت دارد .