شروع اين تحوّل ، از ناحيهء شيخ طوسى و با نوشتن كتاب مبسوط آغاز شد . وى در مقدّمهء كتاب مبسوط آورده است كه : « پيوسته مخالفان ، ما را تحقير كرده و مىگويند : آنها فروعات و مسائل اندكى در فقه دارند و ادّعا مىكنند كسانى كه به قياس و اجتهاد ( به معناى خاص نزد اهل سنّت ) عمل نمىكنند ، نمىتوانند تكثير مسائل نمايند و بر اساس اصول كليّه ، تفريع فروع كنند » . سپس مىافزايد : « من از گذشته به انجام اين كار علاقه‌مند بودم ، ولى كم رغبتى طايفه اماميّه ، مرا از انجام آن منصرف مىساخت ، زيرا اماميّه اخبار فراوانى در اختيار داشتند و در مسائل ، از الفاظ صريح و روايات بهره مىبردند ، به گونه‌اى كه اگر كسى آن الفاظ را تغيير مىداد و از لفظ ديگرى به جز روايت ، براى رساندن مقصود خويش بهره مىگرفت ، تعجب مىكردند . از اين رو ، نخست من كتاب « نهايه » را به همان شيوه مرسوم نوشتم ، تا از نوشتن كتاب مبسوط ( به شيوه تازه ) شگفت زده نشوند » . « 1 » اين كلمات شيخ در « مبسوط » به خوبى نشان مىدهد كه وى براى انتقال از دورهء دوم فقه ، به دورهء سوم ، كار بزرگى انجام داد و تحوّل عظيمى به وجود آورد . ويژگىهاى اين دوره : 1 . نگارش جديد مسائل فقهى . مرحوم شيخ طوسى ، سنّت گذشتگان را در تدوين كتب فقهى كنار گذاشت و با استفاده از قواعد و اصول كلى به تفريع فروعات پرداخت و از تقييد به متن روايت ( نه محتواى آن ) در تدوين مسائل فقهى خارج شد و فصل تازه‌اى را در تدوين كتب فقهى اماميّه باز كرد . 2 . توجّه به مسألهء فقه مقارن به صورت گسترده‌تر . هر چند پيش از شيخ طوسى كتابهايى در فقه مقارن نوشته شده بود ، ولى وى با نوشتن كتاب « خلاف » به طور گسترده ترى وارد اين عرصه شد و مسائل مورد اختلاف مذهب اماميّه و مذاهب اهل سنّت را مورد توجّه قرار داد . 3 . ورود « اجماع » به ادلّه فقه . تا زمان سيّد مرتضى ، اماميّه در مسائل فقهى به اجماع استدلال نمىكرد و تنها اهل سنّت از آن بهره مىگرفت ؛ ولى از زمان سيّد مرتضى و مخصوصاً از عصر شيخ طوسى ، نزد اماميّه به عنوان يكى از ادلّهء مورد پذيرش قرار گرفت ، هر چند حجيّت آن را از راه « لطف » و مانند آن مىدانستند . 4 . ورود گستردهء « علم اصول فقه » به عرصهء فقه . شيخ طوسى با نوشتن كتاب ارزشمند و مهم خود به نام عدّة الاصول عرصه جديدى را در علم اصول گشود . اين كتاب سالها به عنوان كتاب درسى در حوزه‌هاى علميّه اماميّه مورد استفاده قرار گرفت . مرحوم سيّد مهدى بحر العلوم ( م 1212 ) دربارهء اين كتاب مىنويسد : « اين كتاب بهترين كتابى است كه در علم اصول نوشته شده است » . « 2 » از ثمرات مهم اين اثر ، اثبات حجيّت خبر واحد

--> ( 1 ) . مقدّمهء مبسوط . ( 2 ) . فوائد الرجاليه ، ج 3 ، ص 231 .