غالباً در محدودهء روايات و با استفاده از الفاظ روايت . 2 . اجتهاد در اين دوره ، بسيط و ساده بود و با توزيع روايات و عرضه آن بر ابواب فقهى ، حكم آن بيان مىشد و در استنتاج هم متن روايت ذكر مىشد . 3 . اين دوره آغاز تدوين اصول فقه به حساب مىآيد ؛ نخست شيخ مفيد رساله‌اى به نام التذكرة باصول الفقه نوشت ، آنگاه شاگردش سيّد مرتضى كتاب مشروح ترى در اصول فقه به نام الذريعة الى اصول الشريعه را تدوين كرد . 4 . اين دوره آغاز تدوين فقه مقارن نيز محسوب مىشود ؛ به اين صورت كه موارد مورد اختلاف مسائل فقهى با مذاهب ديگر نيز ذكر مىشد . در اين ارتباط شيخ مفيد كتاب الإعلام و سيّد مرتضى كتاب‌هاى الانتصار و الناصريات را تدوين كردند . « 1 » دورهء سوم : عصر تحوّل در عرصهء فقاهت و اجتهاد اين دوره از عصر شيخ طوسى ( م 460 ) آغاز مىشود ، البتّه از زمانى كه وى به اجبار از بغداد به نجف اشرف هجرت كرد . شيخ الطّائفه محمّد بن حسن طوسى ، از شاگردان برجستهء شيخ مفيد و سيّد مرتضى بود و مدّت زيادى را نزد آنان شاگردى كرد . وى به مدّت 23 سال ملازم و همراه سيّد مرتضى بود ، تا آنكه پس از ارتحال سيّد مرتضى ، زعامت پيروان مكتب اهل بيت را بر عهده گرفت و از همه جا به سوى وى مىآمدند . بغداد از آن زمان تا وقتى كه فتنه و آشوب و درگيرى آنجا را فرا گرفت مركز تشيّع بود . شيخ طوسى نيز كتاب فقهى خود را در آغاز ، همانند گذشتگان به صورت مختصر و با استفاده از متن روايات و بدون تفريعات گسترده نوشت كه از جمله كتاب « نهايه » بود . با ناامن شدن بغداد و تهديد شيخ طوسى ، آن فقيه بزرگ در سال 448 هجرى به نجف اشرف هجرت كرد و حوزهء علميّه آنجا را تأسيس نمود . « 2 » شيخ طوسى با مهارت در علوم مختلف اسلامى از جمله تفسير ، رجال ، اصول و فقه ، تحوّل تازه‌اى را در فقه اسلامى ايجاد كرد . « 3 » در عصر وى ، كتب فقهى از شيوهء مرسوم كه به صورت تدوين نصوص بود ، تغيير يافت و فروعات تازه‌اى بر آن افزوده شد . در همهء اين فروعات به طور كامل از استدلال به روايات و قواعد اصول عقلى استفاده گرديد .

--> ( 1 ) . موسوعة الفقه الإسلامي ، ج 1 ، ص 49 . ( 2 ) . ابن جوزى دربارهء حوادث اين دوره مىنويسد : در سال 448 در مساجد بغداد ، در اذانها به جاى « حىّ على خير العمل » جمله « الصلاة خير من النوم » گفته مىشد . و آنچه كه بالاى درب خانه‌ها نوشته شده بود « محمّد و على خير البشر » كنده شد . دستور قتل أبو عبد اللَّه بن جلّاب ، رئيس پارچه‌فروشان در « باب الطاق » بغداد ، صادر شد ؛ زيرا وى در رفض غلوّ مىكرد . او را كشته و جلوى مغازه‌اش به دار آويختند . أبو جعفر طوسى از بغداد فرار كرد و خانه‌اش ويران شد . ( المنتظم ، ج 16 ، ص 8 - 7 ) . ابن اثير نيز مىنويسد : در سال 449 ، خانهء أبو جعفر طوسى فقيه اماميّه در كرخ غارت شد و هرچه در آن بود مورد دستبرد قرار گرفت و خودش نيز به نجف رفت ( كامل ابن اثير ، ج 9 ، ص 638 - 637 ) . ( 3 ) . ر . ك : روضات الجنّات ، ج 6 ، ص 249 - 216 ؛ اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 167 - 159 .