عمل به قياس و استحسان را به آنها نسبت مىدهند . يكى از علماى اين گروه ، جناب حسن بن على بن ابى عقيل عمّانى ( م 368 ) است . وى پس از دوران غيبت صغرى ، زعامت پيروان اهل بيت را به عهده گرفت ، و نخستين كسى بود كه از اجتهاد به شيوهء معروفش در مباحث فقهى بهره جُست . كتاب او المتمسّك بحبل آل الرسول است كه در آن مسائل فقهى را بيان و براى آنها ادلّه اقامه كرده و فروعاتى را بر آن مترتّب ساخته است . اين كتاب براى علما از مهمترين كتابهاى قابل استفاده در قرن چهارم و پنجم بود و ميان پيروان اين مكتب به اندازه‌اى مشهور بود كه نجاشى دربارهء آن گفته است : « هيچ حاجى از خراسان نمىآمد ، مگر آنكه اين كتاب را طلب مىكرد و نسخه‌اى از آن را مىخريد و من از استادم أبو عبد اللَّه شنيدم كه از اين مرد ( عمّانى ) بسيار ستايش مىكرد » . « 1 » متأسّفانه امروزه از اين كتاب ، اثرى باقى نمانده است ؛ ولى ابن ادريس حلّى ( م 598 ) ؛ محقّق حلّى ( م 676 ) و علّامه حلّى ( م 726 ) فتاوايى را از آن در كتب خويش نقل كرده‌اند . ابن ادريس دربارهء اين كتاب گفته است : « كتابى نيكو و عظيم است و نزد من موجود است » . « 2 » عالم ديگر كه همان شيوه را ادامه داد و اركانش را استحكام بخشيد ، أبو على محمّد بن احمد بن جنيد اسكافى ( م 381 ) است . نجاشى دربارهء وى مىگويد : « محمّد بن احمد بن جنيد ، أبو على كاتب اسكافى ، در ميان اصحاب ما ، داراى اعتبارى است و مورد اعتماد و جلالت قدر است . وى تأليفات زيادى دارد » . « 3 » نجاشى از كتابهايش نام مىبرد ، از جمله ، از دو كتاب فقهى وى كه تهذيب الشيعة لاحكام الشريعة و الاحمدى للفقه المحمدى « 4 » است . متأسّفانه اين دو كتاب نيز به دست ما نرسيده ، هر چند كتاب دوم تا عصر علّامهء حلّى موجود بوده است . « 5 » ج ) مدرسهء بغداد اين مدرسه را بهتر است ، مدرسهء شيخ مفيد ( م 413 ) و شاگردانش ، نظير سيّد مرتضى ( م 436 ) و غير او ناميد . اين مدرسه ، ميان آن دو شيوه ، يعنى تمسّك به نصوص و استدلات عقلى جمع كرد ، شايد از آن رو كه شيخ مفيد در هر دو مدرسهء سابق الذكر ، شاگردى كرده بود ، زيرا وى از سويى شاگرد ابن جنيد بود و از سوى ديگر از محضر جعفر بن محمّد بن قولويه ( م 368 ) و مدرسهء قمىها ، بهره برده است . شيخ مفيد تأليفات متعددى در فقه دارد از جمله مقنعه كه تهذيب الاحكام شيخ طوسى شرح آن است . « 6 » ويژگىهاى اين دوره : 1 . عرضه كتب فقهى به صورت تبويب شده ، امّا

--> ( 1 ) . رجال نجاشى ، شرح حال حسن بن على بن ابى عقيل . ( 2 ) . سرائر ، ص 429 . ( 3 ) . رجال نجاشى ، شرح حال محمّد بن احمد بن جنيد . ( 4 ) . شيخ طوسى در « فهرست » از اين كتاب با نام مختصر الاحمدى فى الفقه المحمدى نام مىبرد . ( 5 ) . موسوعة طبقات الفقهاء ، مقدّمه ، جزء 2 ، ص 238 . ( 6 ) . ر . ك : روضات الجنّات ، ج 6 ، ص 178 - 153 ؛ اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 422 - 420 ؛ معجم رجال الحديث ، ج 17 ، ص 210 - 202 .