گاه نيز شيوهء اجتهاد را به شاگردان خويش مىآموختند كه يكى از اين نمونه‌ها پاسخ امام صادق عليه السلام به پرسش عبد الاعلى ، دربارهء نحوهء مسح بر ناخن پايى است كه مجروح شده و پارچه‌اى بر آن گذاشته شده است . امام عليه السلام فرمود : « يُعرف هذا و أشباهه من كتاب اللَّه ، قال اللَّه تعالى : « ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ » « 1 » امسح عليه ؛ اين مورد و همانند آن ، از كتاب خدا فهميده مىشود . خداوند فرمود : « در دين ( اسلام ) خدا كار سنگين و سختى بر شما قرار نداد » بنابراين ، بر همان پارچه ( جبيره ) مسح كن » . « 2 » 2 . فراوانى شاگردان مكتب اهل بيت عليهم السلام هر چند خلفاى جور تلاش مىكردند مردم را از دانش اهل بيت عليهم السلام بىبهره سازند و خلفاى اموى و عبّاسى با تنگناهايى كه براى امامان اهل بيت عليهم السلام ايجاد مىكردند ، فرصت كافى را براى ترويج دين و پرورش شاگردان اين مكتب به آنان نمىدادند ، امّا در همان فرصتهاى به دست آمده - به ويژه در عصر امام باقر و امام صادق عليهما السلام - تعداد زيادى از طالبان دين و دانش از مكتب آن بزرگواران بهره‌ها گرفته‌اند . ذهبى ( م 748 ) در ميزان الاعتدال مىنويسد : « مذهب تشيّع در ميان تابعين و تابعين تابعين ، گسترش داشت كه همهء آنان ، متديّن ، اهل ورع و صدق بوده‌اند . از اين رو ، اگر احاديث آنان را رد كنيم و نپذيريم ، تمامى آثار نبوى از بين خواهد رفت » . « 3 » اين سخن به خوبى گوياى نقش محدّثان مكتب اهل بيت در ميان ياران ائمّه عليهم السلام جهت بقاى آثار نبوى و شريعت محمّدى است و در عين حال از گستردگى جمعيّت و پيروان اهل بيت در ميان دانشمندان و محدّثان آن عصر حكايت مىكند . 3 . تعدادى از فقهاى معروف مكتب اهل بيت عليهم السلام در ميان شاگردان مكتب اهل بيت عليهم السلام افرادى بوده‌اند كه از برجستگى خاصّى برخوردار بوده و به حق فقيه و اسلام‌شناس و مورد اعتماد كامل بوده‌اند ، كه به برخى از آنان اشاره مىكنيم . امام صادق عليه السلام دربارهء چهار تن از ياران خويش به نامهاى بريد بن معاويه عجلى ، زرارة بن اعين ، محمّد بن مسلم و ليث مرادى فرمود : « أربعة نُجباء ، أُمناء اللَّه على حلاله و حرامه ، لو لا هؤلاء انقطعت آثار النبوّة و اندرست ؛ اين چهار تن از شخصيت‌ها و برجستگان ، و امين بر ( بيان ) حلال و حرام خداوند هستند و اگر آنان نبودند ، آثار نبوّت گسسته و نابود مىشد » . « 4 » مرحوم كشى نيز در رجال خويش برخى از بزرگان از شاگردان ائمّه را نام مىبرد و از آنها به عظمت و بزرگى ياد مىكند . سپس نام 18 تن از آنها را كه بسيار معروف بودند ، مىبرد . از شاگردان ارزندهء ائمّهء اهل بيت در اين دوره ،

--> ( 1 ) . حج ، آيهء 78 . ( 2 ) . وسائل الشيعة ، ج 1 ، ص 327 ، باب 39 از ابواب الوضوء ، ح 5 . ( 3 ) . ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 5 . ( 4 ) . خلاصة الاقوال ، ص 234 ؛ رجال كشى ، شرح حال أبو بصير ليث مرادى .