فضل بن شاذان نيشابورى ( م 260 ) است ؛ وى از ياران امام جواد و امام هادى عليهما السلام است و از امام رضا عليه السلام نيز روايت دارد و در ميان علماى شيعه بسيار معروف است . مرحوم كشى مىگويد : وى 180 كتاب تأليف كرد . « 1 » برخى از اين كتابها در فقه است ، مانند : كتاب الفرائض الكبير ، كتاب الفرائض الاوسط ، كتاب الفرائض الصغير ، كتاب الطلاق ، كتاب المُتْعتيْن : متعة النساء و متعة الحجّ و . . . . « 2 » همچنين در ميان اصحاب امام رضا و امام جواد عليهما السلام چهره‌هاى معروف علمى و فقهى وجود دارند ، كه از جملهء آنها احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى ، احمد بن محمّد ابى نصر بزنطى ، زكريا بن آدم ، محمّد بن اسماعيل بن بزيع ، حسين بن سعيد اهوازى و على بن مهزيار است . برخى از اين بزرگان داراى تأليفات متعدد فقهى نيز بوده‌اند . از شاگردان برجسته امام هادى عليه السلام نيز مىتوان از ايّوب بن نوح ، عثمان بن سعيد اهوازى و عبد العظيم حسنى ( مدفون در شهر رى ) نام برد كه برخى از آنان داراى آثار ارزشمند علمى و فقهى هستند . از شاگردان برجسته و چهره‌هاى روشن مكتب امام حسن عسكرى نيز مىتوان به احمد بن اسحاق اشعرى قمى ، أبو هاشم داوود بن قاسم جعفرى ، عبد اللَّه بن جعفر حميرى ، أبو عمرو عثمان بن سعيد عمرى ، على بن جعفر و محمّد بن حسن صفار اشاره كرد . « 3 » ويژگىهاى اين دوره : 1 . اين دوره عصر حضور ائمّهء اهل بيت عليهم السلام است كه نقش عمدهء آنان تبيين شريعت و صيانت آن از تحريف بوده است ؛ از اين رو مردم موظف بودند به آنها مراجعه كرده و به طور كامل از آنان پيروى نمايند . 2 . دسترسى مردم به حكم شرعى واقعى با مراجعه به ائمّهء اهل بيت ممكن بوده است . 3 . فقاهت در اين عصر ، در فراگيرى سنّت و احاديث ، حفظ و نقل آنها و فتوا دادن بر اساس آنچه كه از آيات قرآن و احاديث به طور روشن به دست مىآمد ، خلاصه مىشد . 4 . در اين دوره اجتهاد را به معناى مصطلح - به سبب حضور ائمّهء اهل بيت عليهم السلام - جز در مواردى كه دسترسى به آن بزرگواران ممكن نبود ، مجاز نمىدانستند . 5 . حديث و فقه با هم آميخته بود و مسائل فقهى بر اساس احاديث و غالباً به صورت غير منظم تدوين و با اسنادش ذكر مىشد . 6 . پرورش هزاران فقيه و محدّث در مكتب اهل بيت عليهم السلام .

--> ( 1 ) . رجال كشى ، شرح حال فضل بن شاذان . ( 2 ) . معجم رجال الحديث ، ج 13 ، ص 290 - 289 . ( 3 ) . براى آگاهى از شخصيّت برجسته و آثار اين بزرگان ، ر . ك : رجال كشى ، رجال نجاشى ، فهرست و رجال شيخ طوسى و معجم رجال الحديث آية اللَّه خويى .