خدا دشمن مىدارد » . « 1 » آن‌گاه امام عليه السلام در آخرين و سى و چهارمين توصيهء مهم مىفرمايد : « از خشم و غضب بپرهيز كه آن لشكرى بزرگ از لشكريان شيطان است . والسلام » ؛ ( وَاحْذَرِ الْغَضَبَ ، فَإِنَّهُ جُنْدٌ عَظِيمٌ مِنْ جُنُودِ إِبْلِيسَ ، وَالسَّلَامُ ) . تعبير به « لشكر » آن هم با وصف « عظيم » نشان مىدهد كه غضب يك عامل معمولى در وجود انسان نيست ، بلكه به منزلهء عوامل متعدد و فوق‌العاده مؤثرى است و به راستى چنين است ؛ هنگامى كه انسان خشمگين مىشود درهاى قلب خود را به روى لشكر شيطان مىگشايد و آنها وارد روح او مىشوند و در اين حال روح و جان انسان به منزلهء كشور اشغال شده‌اى از سوى دشمن است كه هر طرف آثار ويرانى در آن نمايان است . به هنگام غضب نيز مهار عقل برداشته مىشود و انسان دست به كارهايى مىزند كه هرگز در حال عادى دست نمىزد و عيوب پنهانىاش در لحظات غضب كاملًا آشكار مىگردد . از اين رو در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است : « مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ سَتَرَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ ؛ كسى كه از خشم و غضب خود جلوگيرى كند ، خداوند عيوبش را مىپوشاند » . « 2 » ويرانگرىهاى غضب به حدى زياد است كه گاه انسان در آن حال عملى را انجام مىدهد كه گاه تا آخر عمر به سبب آن نادم و پشيمان است و گاه به خود لعن و نفرين مىكند كه چرا چنين كرد . در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم : « إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تُوقَدُ فِي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ وَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا غَضِبَ احْمَرَّتْ عَيْنَاهُ وَانْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَدَخَلَ الشَّيْطَانُ فِيهِ فَإِذَا خَافَ أَحَدُكُمْ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ فَلْيَلْزَمِ الْأَرْضَ فَإِنَّ

--> ( 1 ) . شرح نهج‌البلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 18 ، ص 51 ( 2 ) . كافى ، ج 2 ، ص 303 ، ح 6