نظر دارند » ؛ ( فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً ، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ ) . اشاره به اينكه همهء مردم جهان در طول تاريخ وفاى به عهد و پيمان‌ها را كه در ميان كشورها و قبائل بسته مىشود لازم شمرده و مىشمرند و مخالفت با آن را ننگ مىدانند ، هرچند نمونه‌هايى از پيمان‌شكنى در گذشته و حال داشته‌ايم ؛ ولى پيمان‌شكنان هم اصرار داشته‌اند كار خود را به‌نوعى توجيه كنند كه رنگ پيمان‌شكنى به خود نگيرد تا مورد نكوهش همگان واقع نشوند . آن‌گاه به سراغ دليل ديگرى رفته مىفرمايد : « حتى مشركان زمان جاهليت - علاوه بر مسلمين - آن را مراعات مىكردند ، چرا كه عواقب دردناك پيمان‌شكنى را آزموده بودند » ؛ ( وَقَدْ لَزِمَ ذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا « 1 » مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ ) . مىدانيم عرب در زمان جاهليت تقريبا از تمام ارزش‌هاى اخلاقى و انسانى دور افتاده بود ؛ غارتگرى و كشتار را جزء افتخارات خود مىشمرد ؛ ولى با اين حال اگر عهد و پيمانى از سوى قبيله‌اى با قبيلهء ديگرى بسته مىشد حتى الامكان آن را محترم مىشمرد و پيمان‌شكنى را گناه بزرگى مىدانست . در اسلام نيز مسألهء وفاى به عهد در برابر دوست و دشمن يكى از اصول مسلّم است . در حديثى مىخوانيم شخصى از محضر امام سجاد عليه السلام سؤال كرد و گفت : « أَخْبِرْنِي بِجَمِيعِ شَرَائِعِ الدِّينِ ؛ تمام اصول اساسى دين را براى من بيان فرما » . امام عليه السلام فرمود : « قَوْلُ الْحَقِّ وَالْحُكْمُ بِالْعَدْلِ وَالْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ ؛ سخن حق و حكم به

--> ( 1 ) . « اسْتَوْبَلُوا » از ريشهء « استيبال » به معناى آزمودن گرفته شده و ريشهء اصلى آن « وَبْل » بر وزن « نقل » به معناى بارش شديد باران است و چون چنين بارشى مشكلاتى ايجاد مىكند اين واژه در مورد ضرر و زيان و امتحانات سخت به كار رفته است