بزرگترين اداكنندهء حقوق امت بود و اكثريّت قاطع امت نيز حق اطاعت را ادا مىكردند و اين آثار هفت‌گانه به خوبى نمايان شد ؛ ولى در عصر امير مؤمنان عليه السّلام هرچند تا حدّ زيادى سنن اسلامى و عدل و داد احيا شد ؛ ولى به سبب انحرافاتى كه بعد از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله در مدّت 25 سال يكى پس از ديگرى بروز كرد و سرانجام به شورش مسلمانان برضدّ حكومت عثمان و قتل وى انجاميد ، بازگرداندن كامل اين قافله عظيم به مسير اصلى در مدّت كوتاه حكومت امير مؤمنان على عليه السّلام و با بقاياى عوامل خطرناكى از حكومتهاى پيشين ؛ مانند معاويه و بنى اميّه و بنى مروان ، ميسّر نشد . هركس اين بخش از تاريخ اسلام را به دقت و خالى از تعصّب مطالعه كند آنچه را گفتيم تصديق مىكند . مسلمانان ، امروز مىتوانند با الهام از بيانات حساب شده بالا و با انسجام ولايت و رعايا ، زمامداران و توده‌هاى مردم ، عزت و قدرت خود را باز يابند . سپس امام عليه السّلام در ادامهء اين سخن به بيان آثار سوء تخلّف والى و رعيت از حقوق يكديگر پرداخته ، مىفرمايد : « و اگر رعيت بر والى خويش بشورد و چيره گردد ، يا والى نسبت به رعايا اجحاف كند ( نظام جامعه به هم مىريزد و ) در آن زمان اختلاف كلمه پيدا مىشود ، نشانه‌هاى ظلم و ستم آشكار مىگردد ، فريبكارى و بدعت در دين فزونى مىيابد و جاده‌هاى روشن سنّتها و آداب دينى متروك خواهد شد . در نتيجه بر طبق هوا و هوس عمل مىشود ، احكام الهى تعطيل مىگردد و بيماريهاى اخلاقى فزونى مىيابد » ؛ ( و إذا غلبت الرّعيّة و اليها ، أو أجحف « 1 » الوالي برعيّته ، اختلفت هنالك الكلمة ، و ظهرت معالم الجور ، و كثر الإدغال « 2 » في الدّين ، و تركت محاجّ « 3 » السّنن ، فعمل بالهوى ، و عطّلت الأحكام ، و

--> ( 1 ) . « اجحف » از ريشهء « اجحاف » به معناى از بين بردن حقوق ديگران است و ريشهء اصلى آن « جحف » بر وزن « محو » به معناى برگرفتن چيزى است . ( 2 ) . « ادغال » يعنى ورود مخفيانه به چيزى به قصد فاسد كردن آن . در اصل از ريشهء « دغل » بر وزن « دخل » به معناى ورود در مكان مخفى براى غافلگير كردن صيد ، گرفته شده است . ( 3 ) . « محاج » جمع « محجة » به معناى جادهء واضح ، روشن و مستقيم است و در اصل از ريشهء « حج » به معناى قصد گرفته شده ، زيرا انسان هميشه قصد دارد از راه روشن و مستقيم برود .