در مورد پدر و مادر و فرزند نيز اين مسئله كاملا نمايان است نه فقط پدر و مادر بر فرزند حقوق سنگينى دارند ، بلكه فرزندان نيز بر آنها حقوق بسيارى دارند . اگر كسى رسالة الحقوق امام سجاد زين العابدين على بن الحسين عليه السّلام را به دقت مطالعه كند به گسترش حقوق متقابل مردم بر يكديگر كاملا آگاه مىشود . « 1 » آنگاه امام عليه السّلام در ادامهء اين سخن به حق خداوند بر بندگان اشاره مىكند كه حتى اگر انسان بر حيوانى كه مملوك اوست حقى دارد ، حيوان نيز بر او حق دارد . « 2 » آنگاه امام عليه السّلام در ادامهء اين سخن به حق خداوند بر بندگان اشاره مىكند كه حتى اين حق نيز يك‌طرفه نيست ، گرچه تعبير حق عباد بر خدا از جهاتى نامتناسب است ؛ ولى به هر حال اين حق در لباس تفضّل در اينجا خود را نشان مىدهد ، مىفرمايد : « اگر قرار بود حق ( يك‌طرفه باشد و ) به سود كسى جريان يابد و بر او حقى نباشد ، اين امر مخصوص خداوند سبحان بود ؛ نه مخلوقش ، زيرا قدرتش بر همهء بندگان احاطه دارد و عدالتش در همهء امورى كه فرمانش جارى است ، ثابت است » ؛ ( و لو كان لأحد أن يجري له و لا يجري عليه ، لكان ذلك خالصا للّه سبحانه دون خلقه ، لقدرته على عباده ، و لعدله في كلّ ماجرت عليه صروف قضائه ) . اين سخن اشاره به آن است كه از يك‌سو قدرت خداوند ايجاب مىكند كه بندگان خود را تنها نگذارند و به يارى آنها در همهء زمينه‌ها عنايت كند و از سوى ديگر عدالتش موجب مىشود كمترين ظلم و ستمى نه در جهان تشريع و نه در جهان تكوين بر كسى وارد نشود ، بنابراين ، حساب خداوند از حساب بندگان جداست ؛ بندگان بر اثر عجز و ناتوانى و يا نيازهايى كه آنها را به ترك عدالت وا مىدارد ممكن است حقوق ديگران را رعايت نكنند ؛ امّا قادر مطلق و عادل على

--> ( 1 ) . مرحوم علّامهء مجلسى رسالة الحقوق امام سجّاد عليه السّلام را در بحار الانوار ، ج 71 ، ص 10 آورده است . ( 2 ) . در كتاب الحج وسائل الشيعه ، بابى تحت عنوان « حقوق الدابّة الواجبة و المندوبة » ذكر شده است كه بسيار قابل توجّه است و در خطبهء 167 نيز اشاره‌اى به اين معنا گذشت .