الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
89
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى )
- ديگر اين كه مىدانيم وحدت ذات خداوند به معنى وحدت عددى نيست بلكه مفهوم وحدت در بارهء ذات پاك خدا اين است كه شبيه و نظير و مانند ندارد . اصولا يك وجود بىنهايت از هر جهت ، نمىتواند شبيه و مانندى داشته باشد و اگر صفات خدا را مانند ذات او ازلى و ابدى و بىنهايت بدانيم هم او را محدود كردهايم و هم شبيه و مانندى براى او قائل شدهايم . ( دقّت كنيد ) در واقع كلام بالا كه امام ( ع ) در توضيح اخلاص بيان فرموده ناظر به همين معناست ، مىفرمايد : كسى كه خدا را به صفات مخلوقات توصيف كند او را قرين با اشياى ديگر ساخته و كسى كه او را قرين چيز ديگرى سازد معتقد به دوگانگى او شده ، يعنى دوگانگى ذات و صفات ، و كسى كه اين دوگانگى را پذيرا شود ، ذات او را مركّب از اجزا پنداشته و كسى كه ذات پاك او را مركّب از اجزا بداند به هيچ وجه او را نشناخته ، چرا كه موجودى همچون خود را - از نظر تركيب و محدوديّت - تصوّر كرده و او را خدا ناميده است . در ادامهء اين سخن و تكميل آن مىفرمايد : « كسى كه خدا را نشناسد به او اشاره مىكند و هر كس به سوى او اشاره كند او را محدود شمرده و هر كس او را محدود بداند او را به شمارش در آورده است و در وادى شرك سرگردان شده است » ( و من جهله فقد اشار اليه ، و من اشار اليه فقد حدّه ، و من حدّه فقد عدّه ) . در اين كه منظور از « اشاره به سوى خدا » در اين جا چيست دو احتمال وجود دارد : نخست اين كه منظور اشارهء عقلى باشد و ديگر اين كه هم اشارهء عقلى را شامل بشود و هم اشارهء حسّى را . توضيح اين كه هنگامى كه انسان خدا را با آن حقيقت نامحدود و بيكران و نامتناهيش نشناسد ، در ذهن خود مفهوم محدود خاصّى براى وى در نظر مىگيرد و به تعبير ديگر با اشارهء عقلى به او اشاره مىكند ، در اين حالت طبعا او را محدود