ويرانه‌هايى كه از شهرها و آباديهاى بلا ديدهء اقوام گنهكار و گردنكش در گوشه و كنار جهان وجود دارد ، درسهاى عبرت ديگرى است . قرآن مجيد مىگويد : « شما پيوسته صبحگاهان از كنار ( ويرانه‌هاى شهرهاى ) آنها عبور مىكنيد و همچنين شبانگاهان ، آيا نمىانديشيد ؟ » « وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ » « 1 » و در جاى ديگر مىفرمايد : « چه بسيار باغها و چشمه‌هايى كه از خود به جاى گذاشتند - و زراعتها و قصرهاى جالب و گران‌قيمت و نعمتهاى فراوان ديگر كه در آن غرق بودند - ( آرى ) ! اين چنين بود ماجراى آنها و ما آنها را به اقوام ديگرى به ارث داديم » « كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ وَ نَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ كَذلِكَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ » . در آيهء بعد از آن مىافزايد : « نه آسمان بر آنها گريست و نه زمين براى آنها گريان شد و به هنگام نزول مرگ و عذاب ، كمترين مهلتى به آنها داده نشد » « فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما كانُوا مُنْظَرِينَ » . « 2 » قرآن و روايات اسلامى پر است از اين گونه آيات و سخنان هشدار دهنده . شعرا و ادبا نيز هر يك در اشعار خود به طور گسترده ، اين حوادث عبرت‌انگيز را با بيانات قوى منعكس كرده‌اند و تعبير « لقد جاهرتكم العبر » به خوبى تحقّق يافته است . در دوّمين نكته مىفرمايد : « با صداى رسا و مؤثر ( از آنچه ممنوع است ) نهى شده‌ايد » ( و زجرتم بما فيه مزدجر ) . « 3 » اين نهى ممكن است به زبان تكوين باشد كه از درون تاريخ و اخبار پيشين و آثار بازماندهء آنها در دل خاك بر مىخيزد همان گونه كه قرآن مىگويد : « وَ لَقَدْ »

--> ( 1 ) سورهء صافات ، آيات 137 و 138 . ( 2 ) سورهء دخان ، آيات 25 تا 29 . ( 3 ) « زجرتم و مزدجر » از مادهء « زجر » است كه به معنى بازداشتن از كارى است با صداى بلند ، سپس به هر گونه منع و بازداشتن از انجام كارى اطلاق شده است و همچنين در مورد نهى از گناهان به كار مىرود .