انسان و مانند اينها ، ولى بديهى است كه شرح همهء اين مسائل در اين مختصر نمىگنجد . تنها بايد به اشاراتى كه بتواند روشنايىاى بر اين بحثها بيندازد و با مسير خطبهء بالا هماهنگ باشد قناعت كنيم . از آيات قرآن به خوبى استفاده مىشود كه « شيطان » از آغاز به صورت يك موجود « شرير » آفريده نشده بود ، بلكه موجود پاكى بود كه در صفوف « فرشتگان » جاى داشت ( هر چند فرشته نبود ) . ولى حبّ ذات افراطى و خودخواهى و تكبّر سبب شد كه از فرمان خدا نسبت به سجدهء بر « آدم » ( ع ) سرباز زند و نه تنها مرتكب معصيت شود بلكه علم و حكمت خدا را نيز به زير سؤال برد و اين دستور را غير حكيمانه بشمرد و به وادى ضلالت و كفر فرو غلطد . او از خداوند تقاضاى باقيماندن تا قيامت را كرد و خدا نيز تقاضاى او را نسبت به زنده ماندن تا وقت معلوم قبول فرمود و اين به خاطر آن بود كه بندگانش را به وسيلهء او و لشكريانش بيازمايد ، يا به تعبيرى ديگر همان گونه كه وجود شهوات در درون نفس آدمى و مقاومت عقل و ايمان در برابر نيروهاى مخالف ، سبب قوّت و قدرت انسان در مسير اطاعت فرمان خدا مىشود ، همچنين وسوسه‌هاى « شيطان » از برون و مقاومت سرسختانهء انسان در برابر او سبب تكامل او مىگردد ، چرا كه هميشه وجود دشمن ، عامل حركت و تحصيل قدرت و قوّت و پيشرفت و تكامل است . اما اين بدان معنا نيست كه « شيطان » نفوذ اجبارى در انسانها داشته باشد ، بلكه انسانها هستند كه به او اجازهء وسوسه را مىدهند . قرآن مجيد با صراحت مىگويد : « إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ » ، تو بر بندگان من سلطه ندارى » . « 1 » و در جاى ديگر مىفرمايد : « إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ »

--> ( 1 ) سورهء اسراء ، آيهء 65 .