ج - جنگ نهروان همان گونه كه از داستان « جنگ صفّين » به دست مىآيد ، گروه « خوارج » از درون « جنگ صفّين » و داستان « حكميّت » آشكار شدند و اين يكى از پيامدهاى دردناك آن جنگ ويرانگر و خانمانسوز بود . گروهى كه حكميّت را نخست پذيرفته بودند و بعد پشيمان شدند و آن را بر خلاف قرآن و كفر مىپنداشتند ، وقاحت و بىشرمى را به جايى رساندند كه به امام ( ع ) اصرار كردند كه توبه نمايد و گرنه به نبرد با آن حضرت بر مىخيزند ! « على » ( ع ) كه اختلاف شديد را در داخل لشكر ملاحظه كرد ( و مشاهده نمود كه منافقان پيوسته اين آتش را دامن مىزنند ) دستور مراجعت به « كوفه » را صادر فرمود . در « كوفه » دوازده هزار نفر از افراد لجوج و متعصّب ، از مردم جدا شدند و به « حروراء » كه قريه‌اى در دو ميلى « كوفه » بود رفتند و به همين دليل اين گروه از خوارج ، حروريّه ناميده شدند . سرانجام در سرزمين « نهروان » كه در نزديكى حروراء بود آمادهء جنگ شدند . عجب اين كه ، در اين نبرد شوم ، در صفوف خوارج ، بعضى از ياران ديرينهء امام ديده مىشدند ، و نيز گروهى كه از عبادت ، پيشانى آنان پينه بسته بود و آهنگ تلاوت قرآن آنان در همه جا پيچيده بود قرار داشتند . آنها در حقيقت عابدان خشك و نادان و احمقى بودند كه به خاطر افراط آنها در چسبيدن به ظواهر دين و بىاعتنايى به حقيقت آن ، « مارقين » ناميده شدند . هنگامى كه دو لشكر در مقابل هم قرار گرفتند ، با مذاكرهء مكرّر به منظور ارشاد « خوارج » و با يك خطابهء حساب شده ، بسيار روشنگر و بيدار كنندهء امام ( ع ) ، قشر عظيمى از لشكر مخالف كه فريب خورده بودند جدا شدند و فرياد « التوبة التوبة يا امير المؤمنين » بلند كردند و از امام تقاضاى عفو و بخشش