بدون يار و ياور مانده بود » ( فالهدى خامل « 1 » و العمى شامل ، عصي الرّحمن و نصر الشّيطان و خذل الايمان ) . بديهى است براى پيمودن راه اطاعت خداوند از يك سو نور هدايت لازم است و از سوى ديگر چشم بينا ، در محيطى كه نه چراغ فروزانى وجود دارد و نه چشم بينايى ، مردم خواه ناخواه به صورت لشكريان شيطان در مىآيند و معصيت و گناه ، سراسر جامعه را فرا مىگيرد . اين نكته قابل توجه است كه در جملهء ( عصى الرّحمن ) از ميان تمام نامهاى خداوند بر نام رحمان تكيه شده كه اشاره به اين است كه خداوندى كه رحمتش دوست و دشمن را فرا گرفته ، اطاعتش يك امر فطرى و بديهى است ، امّا كوردلان عصر جاهليّت حتّى از ديدن چنين واقعيتى محروم بودند . باز در چهار جملهء ديگر چنين نتيجه‌گيرى مىفرمايد : « در اين شرايط نابسامان ، اركان ايمان فرو ريخته و نشانه‌هاى آن ناشناخته مانده و طرق آن ويران و شاهراههايش ناپيدا بود » ( فانهارت « 2 » دعائمه و تنكّرت معالمه و درست « 3 » سبله و عفت شركه « 4 » ) . تعبير به « دعائم » ممكن است اشاره به مردان الهى و رهروان راه حق و يا تعليمات اصولى انبيا باشد و تعبير به « انهارت » اشاره به نابود كردن آنها و يا فراموش كردنشان باشد ، معالم مىتواند اشاره به كتب آسمانى پيشين و يا اصول تعليمات انبيا باشد و « سبل » و « شرك » اشاره به طرق و راههاى شناخت است - اعم از طرق عقلانى و فطرى و يا طريق وحى و تعليمات آسمانى .

--> ( 1 ) « خامل » به معنى چيز فراموش شده و بىارزش است . ( 2 ) « انهارت » از مادهء « انهيار » به معنى انهدام و فرو ريختن است . ( 3 ) « درست » از مادهء « دروس » به معنى كهنه شدن و از ميان رفتن آثار چيزى است . ( 4 ) « شرك » جمع « شركة » ( بر وزن حسنه ) و بعضى آن را جمع اشراك دانسته‌اند به معناى شاهراه است .