پيدايش جهان را مشاهده كند . ولى به هر حال قراينى در دست است كه بعضى از اين فرضيّه‌ها را دقيقا تأييد مىكند . تعبيراتى كه در كلام مولا آمده بر فرضيه‌هاى معروف ، كاملا قابل انطباق است كه در ذيل ، از نظر خوانندگان عزيز مىگذرد بىآن كه بخواهيم ادّعا كنيم منظور مولا حتما همين‌ها بوده است . همان گونه كه در شرح و تفسير بحثهاى قبل آورديم ، جهان در آغاز ، تودهء فشرده‌اى از گازهاى متراكم بود كه شباهت زيادى با مايعات داشت كه هم تعبير « ماء » ( آب ) در بارهء آن صحيح بود و هم تعبير به « دخان » كه در آيات قرآن آمده است . آفريدگار جهان دو نيروى عظيم بر آن مسلّط ساخت كه از آن در كلام بالا به عنوان دو باد تعبير شده است : نيروى جاذبه كه آن را در كنار هم نگه مىداشت و از متلاشى شدن ، حفظ مىكرد و نيروى دافعه كه بر اثر گردش دورانى به دور خود و به وجود آمدن نيروى گريز از مركز ، آن را به سوى خارج مىكشاند و اين همان باد و طوفان شديد دوّم بود . هرگاه بپذيريم گردش دورانى نخستين جهان ، داراى نوسان بوده گاه شديدتر و گاه ملايم‌تر مىشده ، طبيعى است كه امواج عظيم و سهمگينى در آن تودهء گاز مايع‌گون به وجود مىآمده ، دائما امواج به روى هم متراكم و سپس فرو مىريخته است . سرانجام قسمتهايى كه سبكتر بودند و از وزن مخصوص كمترى برخوردار بودند - و از آن در كلام مولا تعبير به كف شده است - به فضاى بيرون پرتاب شدند . ( فراموش نكنيد كه « زبد » هم به كفهاى روى آب گفته مىشود و هم چربيها و كره‌هايى كه به خاطر سبك بودن بر روى محتواى درون مشك ظاهر مىشود ، اطلاق مىگردد ) . بدينسان حركت دورانى شدّت گرفت ، بخش‌هاى عظيمى از اين تودهء بزرگ