جوراج او هم خاشع بودند » . « 1 » مرحوم خوئى بعد از ذكر اين روايت در شرح خود ، چنين گويد : در روايت دلالتى است بر اين كه خشوع در نماز به قلب و به جوارح است ، اما خشوع به قلب اين است كه قلب را با تمام همّت براى نماز خالى كند ، و اعراض و دورياز غير آن نمايد پس غير از عبادت و معبود در آن نباشد و اما خشوع به جوارح روى آوردن و توجه به نماز و عدم التفات به غير و ترك كار عبث و بيهوده ( مثل بازى با ريش و مو ) است ، ابن‌عباس در تفسير خشوع فرموده ، خاشع ( در نماز ) كسى است كه نشناسد چه كسى در طرف راست و چه كسى در طرف چپ او است . « 2 » در تفسير مجمع البيان در ذيل آيه فوق چنين آمده : « خاضِعون متواضعون مُتَذَللّون لا يَدفعون ابْصارهم عن مَواضِع سُجُودِهم و لا يَلْتَفِتون يِمينا و شمالًا » : « ( مؤمنين ) خاضع و متواضع و ذليلند ( در حال نماز ) چشمهاى خود را از مواضع سجده خود برنمىدارند و توجه به راست و چپ خود ندارند » . « 3 » در حديثى آمده : پيامبر اسلام ( صلى الله عليه وآله ) گاه به هنگام نماز به آسمان نظر مىكرد اما هنگامى كه آيه قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ - الَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ : « نازل شد ديگر سر برنمىداشت و دائماً به زمين نگاه مىكرد . « 4 » از پيامبر گرامى ( صلى الله عليه و آله ) سؤال شد خشوع چيست ؟ فرمودند : « التواضع فى الصلاة و أن يُقْبِلَ العبد بَقَلبِه كلّه على ربّه عزّوجلّ » : فروتنى در نماز و اين كه روى آورد بنده به

--> ( 1 ) . غرر الحكم - ميزان الحكمه ، جلد 3 ، صفحه 39 - شرح نهج البلاغه خوئى ذيل همين فراز و تفسير صافى و مجمع البيان و نمونه ذيل آيه 1 و 2 ، سوره مؤمنون - الجعفريات ، صفحه 36 - محجة البيضاء ، جلد 1 ، صفحه 355 . ( 2 ) . شرح نهج البلاغه خوئى ، جلد 12 ، صفحه 137 . ( 3 ) . شرح نهج البلاغه خوئى ، جلد 12 ، صفحه 137 . ( 4 ) . تفسير مجمع البيان و تفسير فخررازى ذيل آيه 1 و 2 ، سوره مؤمنون ( به نقل از تفسير نمونه ، جلد 14 ، ذيل همين آيه ) . .