مىباشد ، و شكى نيست كه فاعل اين جمله سمرة بن جندب است ؛ بنابراين ، روايت شاهد روشنى است بر اين‌كه فاعل در « لا ضرر ولاضرار » نيز مكلّفين هستند . 2 . اين‌كه معناى كلمه « ضرار » به معناى ضرر عمدى ناشى از نيّت‌هاى فاسد است - همان‌گونه ما اين معنا را براى « ضرار » تقويت كرديم - با اين‌كه فاعل ضرر ، شارع مقدّس باشد مناسبت ندارد ، زيرا احتمال اين‌كه شارع با اين نيّت به مكلّفين ضرر وارد كند ، به طور مطلق منتفى است ، و نياز به بيان كردن ندارد . بلكه آن‌چه نياز به بيان دارد ، همان نفى ضرر زدن به يكديگر از جانب مكلّفين است . 3 . پيامبر صلى الله عليه و آله در ذيل روايت « منع زيادى آب » كه عقبة بن خالد ، روايت كرده بود ، فرمودند : « انه لا يمنع فضل ماء ليمنع فضل كلاء و لا ضرر و لا ضرار » ؛ بنابر اين نظر كه عبارت « لا ضرر و لا ضرار » در ذيل اين روايت وارد شده باشد - همان‌گونه كه اين نظر را تقويت كرديم - نشان مىدهد كه « لا ضرر و لا ضرار » به منزلهء تعليل است براى نهى از منع زيادى آب ؛ گويا حضرت فرموده‌اند صاحب چاه مانع زيادى آب نشود چرا كه در اين منع ، بر كسى كه آب را بر او منع كرده‌ايد ضرر وارد مىشود ؛ و ضرر زدن به يكديگر در شريعت نفى شده است . ظاهر اين روايت نيز نشان مىدهد فاعل ضرر ، مكلّفين هستند نه شارع .