نمايد و راه هدايت و ضلالت را براى آنها بيان كند هرگز آنها را بر عذاب دنيوى استيصال معذّب نمىكنيم ، و اين از مظاهر رحمت خداست كه تنها با تمام شدن حجّت و در صورتى كه انسانها باز هم به فسق و گمراهى خويش ادامه دهند ، عذاب دنيوى را شامل حال ايشان مىنمايد ، اگر چه عمل هر عاملى نتيجه‌اش به خود او باز مىگردد ، ولى خداوند به جهت رأفت و رحمت نسبت به بندگان اين قيد را براى عذاب ايشان آورده است . بايد دانست اصول دينى يعنى توحيد ، نبوّت و معاد ( و عدل و امامت ) از موارديست كه به بواسطه حجّت عقل ثابت مىگردند و متوقّف بر رسالت و نبوّت نيستند و مؤاخذه الهى تنها بواسطهء ردّ آنها و عدم اعتقاد به اين اصول عقلى مستقّر و محقّق مىشود ، امّا در فروع دين حجّت خدا تمام نمىشود و مؤاخذهء الهى در آخرت مستقّر نمىشود جز با بيان نبى و رسول ، و صرف حكم عقل در آنها كفايت نكرده و حجّت را تمام نمىكند ولى اين امر در مؤاخذه اخروى است ، امّا در مورد مؤاخذه دنيوى و عذاب استيصال عقل آن را محال نمىداند ، بلكه خداوند سبحان به جهت رحمت و عنايت خود قبل از ارسال رسول ، عذاب دنيوى نمىفرستد . ( 16 ) ( وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِيراً ) : ( و هنگامى كه اراده كرديم كه اهل ديارى را هلاك گردانيم پيشوايان و منعمان آن شهر را امر مىكنيم تا راه فسق و تبه كارى در پيش بگيرند و در آن زمان عذاب بر آنها محقّق خواهد شد و همه را هلاك مىسازيم ) ، يعنى وقتى زمان هلاكت قومى نزديك شد و بواسطهء كفران نعمت و ارتكاب معصيت اسباب مقتضى هلاكت آنها فراهم شد و اراده فعلى خداوند محقّق گشت ، در اين هنگام ما نعمت را به ثروتمندان و مرّفهين آن قوم افاضه كرديم و بر سبيل استدراج و امهال روزى آنها را فراوان ساختيم تا بدين وسيله ، آنها بيشتر در فسق و فساد غوطه‌ور گردند و عذاب بر آنها