و ( الرّحمن ) صيغه مبالغه است كه دلالت مىكند بر كثرت و زيادى رحمت و ( الرّحيم ) صفت مشبّهه است كه دلالت مىكند بر ثبات و بقاء و دوام رحمت ، پس صفت رحمان دلالت مىكند بر رحمتى كه شامل همه بندگان اعم از مؤمن و كافر است امّا صفت رحيم ، دلالت مىكند بر رحمت خاصّى كه خداوند بر مؤمنين افاضه مىكند و گوياى نعمت دائمى و رحمت ثابت و باقى است . ( 2 ) ( الْحَمْدُ لِلَّهِ ) : حمد به معناى ستايش در برابر عمل نيكوى اختيارى است ، ( به خلاف مدح كه به عمل ارادى و غير ارادى تعلّق مىگيرد ) و خداوند خبر داده است كه او آنچه را آفريده به اجبار و قهر قاهرى خلق نكرده است ( هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ ) « 1 » . بلكه هر چه آفريده با علم و اختيار خلق نموده و همانا هر چيز را به نيكوترين وجه ممكن و متصور براى آن آفريده است ( الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ) « 2 » پس هيچ مخلوقى نيست جز آنكه به واسطهء انتساب به خدا نيكو و حسن است و هيچ حسن و زيبايى نيست مگر آنكه مخلوق او و منسوب به اوست ، پس خداوند هم در برابر اسماء زيبايش و هم در برابر افعال جميلش شايستهء ستايش است ، و جنس حمد مخصوص خداست و همه حمد از آن اوست . و او كه ذاتش منزّه است به بنده‌اش ستايش خود را تعليم و تلقين مىكند كه چگونه حمدش گويد و چگونه سزاوار است ادب عبوديّت را در مقام بندگى رعايت نمايد ، براى آنكه حمد توصيف است و خداى سبحان خود را از توصيف واصفان منزّه و برتر دانسته است ( سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ ) « 3 » ، و در غير چنين موردى خداى تعالى ( وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ) « 4 » ، همه جا حمد بندگان را با تسبيح قرين نموده است چون هيچ

--> ( 1 ) - سوره رعد ، آيه 16 . ( 2 ) - سوره سجده ، آيه 7 . ( 3 ) - سوره صافات ، آيه 159 . ( 4 ) - سوره اسراء ، آيه 44 .