3 . عصر اجتهاد ويژگى ديگر عصر غيبت آن بوده كه اجتهاد به طور جدى و عمده آغاز شده است . زيرا به دليل غيبت امام عصر عليه السلام و دسترسى نداشتن به ايشان ، براى برآورده كردن نيازهاى جامعه ، راهى جز اجتهاد و پيدا كردن حكم مسائل جديد در پرتو اصل ، نبوده است . اين امر ، مورد پسند ائمه عليهم السلام نيز بوده است ؛ « 1 » از جمله توقيع مشهور امام زمان عليه السلام كه شيعه را در مسائل تازه به راويان احاديث ارجاع داده‌اند ، « 2 » قابل توجه است . ناگفته پيداست كه خوداتكايى مجتهدان و مراجعهء تودهء مردم به آنها ، مستلزم بهره‌گيرى جدى آنان از عقل براى تبلور بخشيدن به اجتهاد و فقاهت بوده و به هيچ رو قشرىنگرى ، سلفىگرى و تقليد براى ايشان روا نبوده است . در مورد كلينى به خصوص ، خواهيم ديد كه چگونه شخصيت فقهى وى ، حتى در موسوعه حديثى كافى به نمايش آمده است . 4 . نگاهى به مدرسه قم ويژگى ديگر روزگار كلينى وجود مدرسه فقهى - حديثى پرافتخار قم بوده كه على القاعده مىبايست او پس از كلين و رى ، بهره بسيارى از آن گرفته باشد . برخى مدرسه قم را در مقابل مدرسه بغداد قرار داده ، اولى را ظاهرگرا و عقل گريز و دومى را ژرفانگر و خردگرا دانسته‌اند . « 3 » برخى ديگر نيز اصلىترين ويژگى مدرسه قم را « غلوستيزى » دانسته‌اند . اين سخن را بشنويد : دانشمندان و راويان حديث مدرسه قم كه در آن دوره مركز اصلى و عمدهء علمى شيعه بود به شدت نسبت به بسط و رخنه افكار و آثار مفوضه عكس العمل نشان مىدادند . آنان نيز با تمام قوا مىكوشيدند جلوى سيل عظيم ادبيات غلات را كه به

--> ( 1 ) . همان ، ص 98 - 100 . ( 2 ) . الصدوق ، كمال الدين ، ج 2 ، ص 440 ، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات ، بيروت ، چاپ اول ، 1412 ق . ( 3 ) . ر . ك : امين ترمس العاملى ، بحوث حول روايات الكافى ، ص 12 ، مؤسسة دار الهجرة ، قم ، چاپ اول ، 1415 ق .