كتاب جامعه كه حاوى همهء احكام و قوانين مورد نياز بشريت بود بخش دوم از سنت پيامبر است كه به اميرالمؤمنين عليه السلام سپرده شده تا به عنوان سند مكتوب همهء سخنانى كه ائمهء اطهار عليهم السلام در مورد احكام دين مىگويند باشد . « 1 » از بحث در سرنوشت آن قسمت از احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله كه به صحابه الغا شده مىگذريم كه خود محتاج بحثى ديگر است . « 2 » اما آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله به دست وصى خود اميرمؤمنان عليه السلام سپرد و در ميان خانوادهء خود به ارث گذاشت به سلامت تمام دست به دست گشت تا امكان بازگفتن عام آن ، در عصر امام باقر و صادق عليهما السلام و بعد از آن فراهم آمد . اين دو بزرگوار بسيارى از اوقات ، با تكيه بر همان اسناد مكتوب ( / كتاب جامعه ) براى ياران و شاگردان خود احكام اسلام را بيان كرده يا ايشان را از اشتباهات و انحرافات كه گريبانگير مجتمع بود رهايى بخشيده‌اند . « 3 » در حد اطلاعات كنونى ما ، اولين بار دستور كتابت و ثبت احاديث ، به صراحت و پىگيرى از امام صادق عليه السلام صدور يافت « 4 » تا بدين وسيله آنچه ائمه با تكيه بر موهبت عصمت و برگرفته از سند مكتوب و قطعى به مردم مىآموزند ، با كتابت بهتر محفوظ بماند . اين مسئله به صورت يك رسم و سنت حسنه در ميان شيعه برقرار ماند تا آن‌جا كه در عصر امام موسى عليه السلام اصحاب و اهل بيت و شيعهء آن حضرت ، هنگامى كه در مجلس ايشان حضور مىيافتند الواحى از آبنوس ، و قلم به همراه داشته ، و هر چه امام مىگفت ، و يا هر حديثى كه مىفرمود ، و يا هر فتوايى كه اظهار مىداشت بلافاصله

--> ( 1 ) . بصائر الدرجات ، ص 142 - 161 ، چاپ تبريز ؛ اصول كافى ، ج 1 ، ص 240 ؛ ارشاد مفيد ، ص 257 ، چاپ آخوندى . ( 2 ) . مراجعه كنيد به مقدمهء مرآة العقول ، ج 1 ، ص 27 تا 35 ؛ الحياة السياسية للامام الحسن . ( 3 ) . كافى ، ج 7 ، ص 94 تا 95 ؛ التهذيب ، ج 9 ، ص 271 ؛ الوسائل ، ج 17 ، ص 504 ؛ بصائر الدرجات ، ص 145 ، حديث 22 ؛ الاستبصار ، ج 1 ، ص 383 . ( 4 ) . اصول كافى ، ج 1 ، ص 52 ، ح 8 و 9 و 10 و 11 ؛ صحيح الكافى ، ج 1 ، ص 7 ، ح 21 ؛ مرآة العقول ، ج 1 ، ص 180 ؛ وسائل الشيعة ، ص 97 ؛ سيرة الائمة الاثنا عشر ، ج 2 ، ص 256 ؛ بحار الأنوار ، ج 3 ، ص 153 - 144 ؛ 16 حديث از پيامبر صلى الله عليه و آله و امام صادق عليه السلام .